Header Ads

Shubhapallaba online English Portal
  • Latest Post

    वाल्मीकिरामायणम् - अयोध्याकाण्डम्


    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥२-१॥

    गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघः ।
    शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥२-१-१॥

    स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
    मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥२-१-२॥

    तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
    भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दसरथं नृपम् ॥२-१-३॥

    राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
    उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥२-१-४॥

    सर्व एव तु तस्येष्ट श्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
    स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥२-१-५॥

    तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।
    स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥२-१-६॥

    स हि देवै रुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।
    अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः ॥२-१-७॥

    कौसल्या शुशुभे पुत्रेणामिततेजसा ।
    यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥२-१-८॥

    स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।
    भूमावनुपमः सूनुर्गणैर्धशरथोपमः ॥२-१-९॥

    स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं तु भाषते ।
    उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥२-१-१०॥

    कथंचिदुपकारेण कृतेनै केन तुष्यति ।
    न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥२-१-११॥

    शीलवृद्धै र्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
    कथयन्नास्त वैनित्य मस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥२-१-१२॥

    बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।
    वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥२-१-१३॥

    न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।
    अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते ॥२-१-१४॥

    सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।
    दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवाञ्छुचिः ॥२-१-१५॥

    कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते ।
    मन्यते परया कीर्त्य महत्स्वर्गफलं ततः ॥२-१-१६॥

    नाश्रेयसि रतो विद्वान्न विरुद्धकथारुचिः ।
    उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पति र्यथा ॥२-१-१७॥

    अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् ।
    लोके पुरुषसारज्ञस्साधुरेको विनिर्मितः ॥२-१-१८॥

    स तु स्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
    बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥२-१-१९॥

    सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ।
    इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥२-१-२०॥

    कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।
    वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥२-१-२१॥

    धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।
    लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥२-१-२२॥

    निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान् ।
    अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥२-१-२३॥

    दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः ।
    निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥२-१-२४॥

    शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।
    यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥२-१-२५॥

    सत्संग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।
    आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥२-१-२६॥

    श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
    अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥२-१-२७॥

    वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ।
    आरोहे विनये चैव युक्तोवारणवाजिनाम् ॥२-१-२८॥

    धनुर्वेदविदां स्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ।
    अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥२-१-२९॥

    अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ।
    अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ।
    न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥२-१-३०॥

    एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
    संमतस्त्रिषु लोकेषुवसुधायाः क्षमागुणैः ॥२-१-३१॥

    बुद्द्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ।
    तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः ॥२-१-३२॥

    गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ।
    तमेवंव्रतसंपन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ॥२-१-३३॥

    लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।
    एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ॥२-१-३४॥

    दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ।
    अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः ॥२-१-३५॥

    प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ।
    एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते ॥२-१-३६॥

    कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ।
    वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ॥२-१-३७॥

    मत्तः प्रियतरो लोके पर्ङन्य इव वृष्टिमान् ।
    यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ॥२-१-३८॥

    महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ।
    महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ॥२-१-३९॥

    अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ।
    इत्येतै र्विविधै स्तैस्तै रन्यपार्थिवदुर्लभैः ॥२-१-४०॥

    शिष्टैरपरिमेयैश्छ लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ।
    तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैः शुभैः ॥२-१-४१॥

    निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ।
    दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ॥२-१-४२॥

    संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ।
    पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ॥२-१-४३॥

    लोके रामस्य बुबुधे संप्रियत्वं महात्मनः ।
    आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ॥२-१-४४॥

    प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।
    नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि ॥२-१-४५॥

    समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान् पृथिवीपतीन् ।
    न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ॥२-१-४६॥

    त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ।
    तान्वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान् ॥२-१-४७॥

    ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ।
    अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परबलार्दने ॥२-१-४८॥

    ततः प्रविविशुः शेष राजानो लोकसम्मताः ।
    अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ॥२-१-४९॥

    राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ।
    स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः ।
    पुरालयै र्जानपदैश्च मानवैः ।
    उपोपविष्टैर्नृतो बभौ ।
    सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥२-१-५०॥

    ॥ इति श्रीमद्रामायणे अयोध्यकान्डे प्रथम सर्गः ॥


    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥२-१॥

    - o - 

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥२-२॥

    ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
    हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥२-२-१॥

    दुन्धुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
    स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥२-२-२॥

    राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।
    उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥२-२-३॥

    विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् ।
    पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत् परिपालितम् ॥२-२-४॥

    सोऽहमिक्ष्ह्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।
    श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥२-२-५॥

    मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
    प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥२-२-६॥

    इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
    पाण्दुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया ॥२-२-७॥

    प्राप्य वर्षसहस्राणि बहू न्यायूंषि जीवतः ।
    जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्ति मभिरोचये ॥२-२-८॥

    राजप्रभावजुष्टाम् हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
    परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥२-२-९॥

    सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
    सन्निकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥२-२-१०॥

    अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।
    पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥२-२-११॥

    तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
    यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम् ॥२-२-१२॥

    अनुरूपः स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः ।
    त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥२-२-१३॥

    अनेन श्रेयसा सद्यः सम्योज्यैवमिमां महीम् ।
    गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥२-२-१४॥

    यदीदम् मेऽनुरूपार्धं मया साधु सुमन्त्रितम् ।
    भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥२-२-१५॥

    यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
    अन्या मद्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया ॥२-२-१६॥

    इति बृवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् ।
    वृष्तिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥२-२-१७॥

    स्निग्धोऽनुनादी सम्जजञे तत्र हर्षसमीरितः ।
    जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव ॥२-२-१८॥

    तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाजञाय सर्वशः ।
    ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥२-२-१९॥

    समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः ।
    ऊचुश्च मनसा जञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥२-२-२०॥

    अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्त्वमसि पार्थिव ।
    स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥२-२-२१॥

    इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।
    गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥२-२-२२॥

    इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
    अजानन्निव जिजञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥२-२-२३॥

    श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।
    राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥२-२-२४॥

    कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
    भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥२-२-२५॥

    ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह ।
    बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥२-२-२६॥

    गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।
    प्रियानानन्ददान् कृत्स्नान् प्रवक्ष्यामोऽद्यतान् शृणु ॥२-२-२७॥

    दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः ।
    इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते ॥२-२-२८॥

    रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।
    साक्ष्हाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥२-२-२९॥

    प्रजासुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्ष्हमागुणैः ।
    बुध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥२-२-३०॥

    धर्मजजञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः ।
    क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्ह्णः कृतजञो विजितेन्द्रियः ॥२-२-३१॥

    मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।
    प्रियवादी च भूतानाम् सत्यवादी च राघवः ॥२-२-३२॥

    बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।
    तेना स्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥२-२-३३॥

    देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।
    सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथवत्साङ्गवेदवित् ॥२-२-३४॥

    गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।
    कल्याणाभिजनः साधुरदीनात्मा महामतिः ॥२-२-३५॥

    द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।
    यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥२-२-३६॥

    गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ।
    संग्रामात्पुनरागम्य कुङ्जरेण रथेन वा ॥२-२-३७॥

    पौरान् स्वजनवन्नित्यम् कुशलं परिपृच्छति ।
    पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥२-२-३८॥

    निखिलेनानुपूर्व्याच्च पिता पुत्रानिवौरसान् ।
    शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कचित्कर्मसु दंशिताः ॥२-२-३९॥

    इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ।
    व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥२-२-४०॥

    उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।
    सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥२-२-४१॥

    स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ।
    सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः ॥२-२-४२॥

    उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।
    सुभ्रूरायतताम्राक्ष्हस्साक्ष्हाद्विष्णुरिव स्वयम् ॥२-२-४३॥

    रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।
    प्रजापालनतत्त्वजञो न रागोपहतेन्द्रियः ॥२-२-४४॥

    शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किं नु महीमिमाम् ।
    नाऽस्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥२-२-४५॥

    हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये च न कुप्यति ।
    युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥२-२-४६॥

    शान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैर्नृणाम् ।
    गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥२-२-४७॥

    तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।
    लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥२-२-४८॥

    वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघव ।
    दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः ॥२-२-४९॥

    बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
    देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥२-२-५०॥

    आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।
    आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥२-२-५१॥

    स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः ।
    सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ॥२-२-५२॥

    तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादा त्समृद्ध्यताम् ।
    राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥२-२-५३॥

    पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमाऽअत्मजम् ।
    तं देवदेवोपममात्मजं ते ।
    सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
    हिताय नः क्ष्हिप्रमुदारजुष्टं ।
    मुदाभिषेक्तुम् वरद त्व मर्हसि ॥२-२-५४॥

    ॥ इति श्रीमद्रामायणे अयोध्यकान्डे द्वितीय सर्गः ॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे तृतीय सर्गः ॥२-३॥

    तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
    प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥२-३-१॥

    अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
    यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थ मिच्छथ ॥२-३-२॥

    इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणानिद मब्रवीत् ।
    वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥२-३-३॥

    चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
    यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥२-३-४॥
    राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।

    शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥२-३-५॥
    वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।

    अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ॥२-३-६॥
    तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि ।

    तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ॥२-३-७॥
    आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।

    सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥२-३-८॥
    शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी ।
    अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥२-३-९॥
    चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
    चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥२-३-१०॥
    शतं च शातकुम्भानां  कुम्भानामग्निवर्चसाम् ।
    हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥२-३-११॥
    उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः ।

    यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम् ॥२-३-१२॥
    अस्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।
    चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥२-३-१३॥

    प्रशस्तमन्नं गुणवद्धधिक्षीरोपसेचनम् ।
    द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत् ॥२-३-१४॥

    सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम् ।
    घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥२-३-१५॥

    सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
    ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥२-३-१६॥

    आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।
    सर्वे च ताLआवचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥२-३-१७॥
    कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।

    देवायतनचैत्येषु सान्नभक्षाः सदक्षिणाः ॥२-३-१८॥
    उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक् पृथक् ।

    दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥२-३-१९॥
    महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ।

    एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ॥२-३-२०॥
    चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।

    कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥२-३-२१॥
    यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ।

    ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् ॥२-३-२२॥
    रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ।

    स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥२-३-२३॥
    रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम् ।

    अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥२-३-२४॥
    प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।
    म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वने शैलान्तवासिनः ॥२-३-२५॥
    उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ।

    तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥२-३-२६॥
    प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्त मात्मजम् ।

    गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥२-३-२७॥
    दीर्घ बाहुं महसत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
    चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥२-३-२८॥
    रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
    घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥२-३-२९॥
    न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।

    अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥२-३-३०॥
    पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।

    स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः ॥२-३-३१॥
    आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ।

    स प्राञ्^जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥२-३-३२॥
    नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्धे चरणौ पितुः ।

    तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥२-३-३३॥
    गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।

    तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितं ॥२-३-३४॥
    दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।

    तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥२-३-३५॥
    स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।

    तेन विभ्राजता तत्र सा सभाभिव्यरोचत ॥२-३-३६॥
    विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।

    तं पश्यमानो नृपति स्तुतोओष प्रियमात्मजम् ॥२-३-३७॥
    अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।

    स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥२-३-३८॥
    उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ।

    ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥२-३-३९॥
    उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।

    यतस्त्वया प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥२-३-४०॥
    तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।

    कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ॥२-३-४१॥
    गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।

    भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥२-३-४२॥
    कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ।

    परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥२-३-४३॥
    अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ।

    कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्नि चयान् बहून् ॥२-३-४४॥
    तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
    तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवाऽमराः ॥२-३-४५॥
    तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ।

    तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥२-३-४६॥
    त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।

    सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥२-३-४७॥
    व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।

    अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ॥२-३-४८॥
    ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ।

    ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त ।
    च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु ।
    नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा ।
    देवान् समानर्चुरतिप्रहृष्टाः ॥२-३-४९॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये अयोध्यकाण्डे तृतीय सर्गः ॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥२-४॥

    गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
    मन्त्रयुत्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥२-४-१॥

    श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
    रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥२-४-२॥

    अथान्तर्गृहमासाद्य राजा दशरथस्तदा ।
    सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥२-४-३॥

    प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
    रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥२-४-४॥

    द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
    श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥२-४-५॥

    प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचन मब्रवीत् ।
    यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्भ्रुह्यशेषतः ॥२-४-६॥

    तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टु मिच्छति ।
    श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥२-४-७॥

    इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयान्वितः ।
    प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥२-४-८॥

    तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
    प्रवेश्यामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥२-४-९॥

    प्रविश्न्नेप च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः ।
    ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्ज्लिः ॥२-४-१०॥

    प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।
    प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥२-४-११॥

    राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।
    अन्न्वद्भिः क्रतुश्तैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥२-४-१२॥

    जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
    दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥२-४-१३॥

    अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।
    देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथात्मनः ॥२-४-१४॥

    न किञ्चिन्म कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
    अतो युत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥२-४-१५॥

    अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
    अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥२-४-१६॥

    अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्ने प्श्यामि दारुणान् ।
    सनिर्घाता दिवोल्का च परतीह महास्वना ॥२-४-१७॥

    अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।
    आवेदयन्ति दैवज्ञावः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥२-४-१८॥

    प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
    राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरं वापदमृच्छति ॥२-४-१९॥

    तद्यावदेव मे चेतो न विमुञ्चति राघव ।
    तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥२-४-२०॥

    अद्य चन्द्रोभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू ।
    श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥२-४-२१॥

    ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
    श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥२-४-२२॥

    तस्मात्त्वयादप्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
    सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥२-४-२३॥

    सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
    भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥२-४-२४॥

    विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
    तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥२-४-२५॥

    कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
    ज्येष्ठनुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥२-४-२६॥

    किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।
    सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥२-४-२७॥

    इत्युक्तः सोओऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
    व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥२-४-२८॥

    प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्धिष्टेऽभिषेचने ।
    तत्क्षणेन च निर्गम्य मातुर्न्तःपुरं ययौ ॥२-४-२९॥

    तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
    वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम् ॥२-४-३०॥

    प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तदा ।
    सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥२-४-३१॥

    तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
    सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥२-४-३२॥

    श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् ।
    प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥२-४-३३॥

    तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
    उवाच वचनं रामो हर्ष्यंस्तामिदं तदा ॥२-४-३४॥

    अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
    भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मि शासनं पितुः ॥२-४-३५॥

    सीतया प्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
    एवमृत्विगुपाध्यायैस्सह मामुक्तवान् पिता ॥२-४-३६॥

    यानि यान्यत्र योग्यानि श्वो भाविन्यभिषेचने ।
    तानि मे मङ्गLआन्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥२-४-३७॥

    एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
    हर्ष्बाष्पकलं वाक्यमिदं राम मभाषत ॥२-४-३८॥

    वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
    ज्ञातीन्मे त्वं श्रियायुक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥२-४-३९॥

    कल्याणे बत न्क्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।
    येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥२-४-४०॥

    अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
    येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥२-४-४१॥

    इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् ।
    प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीख्स्य स्मयन्निव ॥२-४-४२॥

    लक्ष्मणेमां माया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।
    द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥२-४-४३॥

    सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगां स्त्वमिष्टान् राज्यफलानि च ।
    जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥२-४-४४॥

    इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
    अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेश्नम् ॥२-४-४५॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद् रामायणे आदिकाव्ये अयोध्य कान्दे चतुर्थः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥२-४॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥२-५॥

    सन्दिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
    पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥२-५-१॥

    गच्छोपवासं काकुत्थ्सं कारयाद्य तपोधन ।
    श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम् ॥२-५-२॥

    तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः ।
    स्वयं वसिष्ठो भगवान् ययौ रामनिवेशनम् ॥२-५-३॥

    उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः ।
    ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृधव्रतः ॥२-५-४॥

    स रामभवनं प्रप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् ।
    तिस्रः कक्ष्या र्थेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥२-५-५॥

    तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससंभ्रमः ।
    मानयिष्यन् स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥२-५-६॥

    अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः ।
    ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम् ॥२-५-७॥

    सचैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सं भाष्याभिप्रसाद्य च ।
    प्रियार्हं हर्षयन् राममित्युवाच पुरोहितः ॥२-५-८॥

    प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि ।
    उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥२-५-९॥

    प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः ।
    पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा ॥२-५-१०॥

    इत्युक्त्वा स तदा राम मुपवासं यतव्रतम् ।
    मन्त्रवत् कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः ॥२-५-११॥

    ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः ।
    अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्थ्सं ययौ रामनिवेशनात् ॥२-५-१२॥

    सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः ।
    सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥२-५-१३॥

    हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बबौ ।
    यथा मत्तद्विजगणं प्रपुल्लनलिनं सरः ॥२-५-१४॥

    स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशनात् ।
    निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥२-५-१५॥

    बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः ।
    बभूवुरभिसंबाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥२-५-१६॥

    जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा ।
    बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥२-५-१७॥

    सिक्तसंमृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी ।
    आसीदयोध्या नगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥२-५-१८॥

    तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः ।
    रामाभिषेकमाकाञ्क्षन्नाकाण्क्षदुदयं रवेः ॥२-५-१९॥

    प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम् ।
    उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम् ॥२-५-२०॥

    एवं तं जनसंबाधं राजमार्गं पुरोहितः ।
    व्यूहन्निव जनौघं तं शनैराजकुलं ययौ ॥२-५-२१॥

    सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः ।
    समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥२-५-२२॥

    तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः ।
    पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत् ॥२-५-२३॥

    तेन चैव तदा तुल्यं सहासीनाः सभासदः ।
    आसनेभ्यः समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम् ॥२-५-२४॥

    गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनिजौघं विसृज्य तम् ।
    विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥२-५-२५॥

    तमग्र्यवेष्प्रमदाजनाकुलं ।
    महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् ।
    विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः ।
    शशीव तारागणसंकुलं नभः ॥२-५-२६॥

    ॥ इत्यार्शे स्रीमद्रामायने आदिकाव्ये अयोध्यकान्दे पन्चम सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥२-५॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षष्ठः सर्गः ॥२-६॥

    गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।
    सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥२-६-१॥

    प्रगृह्य शिरसा पात्रं हविषो विधिवत्तदा ।
    महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितानले ॥२-६-२॥

    शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् ।
    ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥२-६-३॥
    वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः ।
    श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥२-६-४॥

    एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः ।
    अलञ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥२-६-५॥

    तत्र शृण्वन् सुखा वाचः सूतमागधवन्दिनाम् ।
    पूर्वां सन्ध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥२-६-६॥

    तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् ।
    विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास च द्विजान् ॥२-६-७॥

    तेषां पुण्याहघोषोऽध गम्भीरमधुरस्तदा ।
    अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥२-६-८॥

    कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् ।
    अयोध्यानिलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥२-६-९॥

    ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
    प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम् ॥२-६-१०॥

    सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च ।
    चतुष्पधेषु रध्यासु चैत्येष्वट्टाल केषु च ॥२-६-११॥
    नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च ।
    कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥२-६-१२॥
    सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेएशु च ।
    ध्वजाः समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥२-६-१३॥

    नटनर्तकसंघानां गायकानां च गायताम् ।
    मनःकर्णसुखा वाचः  शुश्रुवुश्च ततस्ततः ॥२-६-१४॥

    रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः ।
    रामाभिषेके संप्रप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥२-६-१५॥

    बाला अपि क्रीडमाना गृ हद्वारेषु संघशः ।
    रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः ॥२-६-१६॥

    कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।
    राजमार्गः कृतः श्रीमान् पौरै रामाभिषेचने ॥२-६-१७॥

    प्रकाशकरणार्धं च निशागमनशञ्कया ।
    दीपवृक्षां स्तथाचक्रु रनुर्थ्यसु सर्वशः ॥२-६-१८॥

    अलङ्कारं पुरस्त्यवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।
    आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥२-६-१९॥
    समेत्य संघशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च ।
    कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥२-६-२०॥

    अहोओ महात्मा राजायमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
    ज्ञात्वा यो वृद्ध मात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२-६-२१॥

    सर्वेऽप्यनुगृहीताः स्म यन्नो रामो महीपतिः ।
    चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥२-६-२२॥

    आनुद्धतमना विद्वान् धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः ।
    यधा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथास्मास्वपि राघवः ॥२-६-२३॥

    चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः ।
    यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥२-६-२४॥

    एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस्तदा ।
    दिग्भ्योऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ताजानपदा नराः ॥२-६-२५॥

    ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् ।
    रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥२-६-२६॥

    जनौघै स्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः ।
    पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः ॥२-६-२७॥

    ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरं ।
    दिदृक्षुभिर्जानपदै रुपागतैः ।
    समन्ततः सस्वनमाकुलं बभौ ।
    समुद्रयादोभि रिवार्णवोदकम् ॥२-६-२८॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्यकान्डे षष्ठः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे षष्ठः सर्गः ॥२-६॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥२-७॥

    जञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता ।
    प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया ॥२-७-१॥

    सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।
    अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥२-७-२॥

    पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम् ।
    वृतां चंदपथैश्चापि शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥२-७-३॥

    माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम् ।
    शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्॥२-७-४॥

    संप्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम् ।
    प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां संप्रणर्धितगोवृशाम् ॥२-७-५॥

    प्रहृउष्टमुदितैः पौरैरुच्च्रि तद्वजमालिनीम् ।
    अयोध्यां वन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत॥२-७-६॥

    प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ।
    अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ॥२-७-७॥

    उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।
    राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति ॥२-७-८॥

    अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे ।
    कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥२-७-९॥

    विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।
    आच्च्क्षे/अथ कुब्जायै भूयसीं राघवश्रियम् ॥२-७-१०॥

    श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् ।
    राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥२-७-११॥

    धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता ।
    कैलासशिखराकारात्प्रासादादवरोहत ॥२-७-१२॥

    सा दह्यमाना कोपेन मनथरा पापदर्शिनी ।
    शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचन मब्रवीत् ॥२-७-१३॥

    उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।
    उपप्लुतमघौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥२-७-१४॥

    अनिष्टे सुभगाकारे सौभग्येन विकत्थसे ।
    चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे ॥२-७-१५॥

    एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
    कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥२-७-१६॥

    कैकेयि त्वब्रवीत्कुभां कच्चित्क्षेमं न मनथरे ।
    विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृ शदुःखिताम् ॥२-७-१७॥

    मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
    उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥२-७-१८॥

    सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी ।
    विषदयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥२-७-१९॥

    अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं द्वद्विनाशनम् ।
    रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२-७-२०॥

    सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
    दह्यमानाऽ नलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥२-७-२१॥

    तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।
    त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥२-७-२२॥

    नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
    उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥२-७-२३॥

    धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
    शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसन्धिता ॥२-७-२४॥

    उपस्थितं पयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।
    अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥२-७-२५॥

    अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
    काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥२-७-२६॥

    शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
    आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥२-७-२७॥

    यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः ।
    राजञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥२-७-२८॥

    पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते ।
    रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥२-७-२९॥

    सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
    त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥२-७-३०॥

    मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्स शुभानना ।
    उत्तस्थौ हर्षसंपूर्णा चन्द्रलेखव शारदी ॥२-७-३१॥

    अतीव सा तु संहृष्टाअ कैकेयी विस्मयान्विता ।
    एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥२-७-३२॥

    दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
    कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥२-७-३३॥

    इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् ।
    एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥२-७-३४॥

    रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।
    तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२-७-३५॥

    न मे परं किञ्चि दितस्त्वयापि न ।
    प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् ।
    तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं ।
    वरं वरं ते प्रददामि तं वृणु ॥२-७-३६॥

    ॥ इत्यार्षे स्रीमद्रामायने आदिकाव्ये अयोध्यकान्दे शस्तः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥२-७॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥२-८॥

    मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।
    उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥२-८-१॥

    हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
    शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥२-८-२॥

    मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्धिता सती ।
    यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्येदं व्यसनं महत् ॥२-८-३॥

    शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।
    अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्युमिवागताम् ॥२-८-४॥

    भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम् ।
    तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि भय भीताद्धि जायते ॥२-८-५॥

    लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः ।
    शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्थ्सं लक्ष्मणो यथा ॥२-८-६॥

    प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्तैव भामिनि ।
    राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः ॥२-८-७॥

    विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।
    भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम् ॥२-८-८॥

    सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
    यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥२-८-९॥

    प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।
    उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत्त्वं कृताञ्जलिः ॥२-८-१०॥

    एवम् चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्य भविष्यसि ।
    पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति ॥२-८-११॥

    हृष्टाः  खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
    अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥२-८-१२॥

    तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
    रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयि प्रशशंस ह ॥२-८-१३॥

    धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञ सत्यवाक्चुचि ।
    रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥२-८-१४॥

    भ्रात्R^ऊन्भऋत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।
    संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥२-८-१५॥

    भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।
    पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः ॥२-८-१६॥

    सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।
    भविष्यति च क्ल्याणे किमर्थं परितप्यसे ॥२-८-१७॥

    यथा ने भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघावः ।
    कौसल्यातोऽरिक्तं च सो हि शुश्रूषते हि माम् ॥२-८-१८॥

    राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा ।
    मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रात्R^ऊंश्च राघवः ॥२-८-१९॥

    कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
    दीर्घमुष्णं निःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥२-८-२०॥

    अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
    शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥२-८-२१॥

    भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः ।
    राजवंशात्तु कैकेयि भरतः परिहास्यते ॥२-८-२२॥

    न हि राज्ञः  सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
    स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥२-८-२३॥

    तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
    स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वतरेष्वपि ॥२-८-२४॥

    असावत्यन्तनिर्भग्न स्तवपुत्रो भविष्यति ।
    अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥२-८-२५॥

    साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।
    सपत्निवृद्दौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्चिसि ॥२-८-२६॥

    ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
    देशान्तरं वासयिता लोकान्तरमथापि व ॥२-८-२७॥

    बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
    सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥२-८-२८॥

    भरतस्यानुवशगः शत्रुघ्नोऽपि समं गतः ।
    लक्ष्मणो हि यथा रामं तथासौ भरतं गतः ॥२-८-२९॥

    श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्चेत्तव्यो वनजीविभिः ।
    सन्निकर्षादिषीकाभिर्मो चितः परमाद्भयात् ॥२-८-३०॥

    गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं  चापि राघवः ।
    अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥२-८-३१॥

    तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति ।
    रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न सं शयः ॥२-८-३२॥

    तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।
    एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥२-८-३३॥

    एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
    यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥२-८-३४॥

    स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
    समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥२-८-३५॥

    अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
    प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥२-८-३६॥

    दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
    राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत् ॥२-८-३७॥

    यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।
    प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम् ।
    तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं ।
    सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥२-८-३८॥

    यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।
    ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।
    अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे ।
    पर्स्य चैवाद्य विवासकारणम् ॥२-८-३९॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्यकान्डे अष्ठमः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥२-८॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः ॥२-९॥

    एवमुक्ता तु कैकेयी कोपेन ज्वलितानना ।
    दीर्घमुष्टम् विनिःश्वस्य मन्थरामिदम् अब्रवीत् ॥२-९-१॥

    अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
    यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥२-९-२॥

    इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे ।
    भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन॥२-९-३॥

    एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
    रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥२-९-४॥

    हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
    यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥२-९-५॥

    किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
    यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥२-९-६॥

    मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं च्छ्न्दो विलासिनि ।
    श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम् ॥२-९-७॥

    श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयि ।
    किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥२-९-८॥

    कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
    भरतः प्राप्नुयाद्रज्यं न तु रामः कथंचन ॥२-९-९॥

    एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
    रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥२-९-१०॥

    तव दैवासुरे युद्धे सहराजर्षिभिः पतिः ।
    अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥२-९-११॥
    दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान् प्रति ।
    वैजयन्तमिति क्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥२-९-१२॥

    स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।
    ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङिघैरनिर्जितः ॥२-९-१३॥

    तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान् ।
    रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसासाद्य राक्षसाः ॥२-९-१४॥

    तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथ स्तदा ।
    असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥२-९-१५॥

    अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ।
    तत्रपि विक्षतः शस्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥२-९-१६॥

    तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
    सत्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥२-९-१७॥
    गृह्णीयामिति तत्तन तधेत्युक्तं महात्मना ।

    अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥२-९-१८॥
    कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
    रामाभिषेकसंभारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥२-९-१९॥

    तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
    प्रव्राजनं तु रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥२-९-२०॥

    चतुर्दश हि वर्षाणिरामे प्रव्राजिते वनम् ।
    प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥२-९-२१॥

    क्रोधागारं प्रविश्याद्य कृद्द्धेवाश्वपतेः सुते ।
    शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥२-९-२२॥

    मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा माचैन मभिभाषथाः ।
    रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥२-९-२३॥

    दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
    त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥२-९-२४॥

    न त्वां क्रोधयितुं शक्तोन क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।
    तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥२-९-२५॥

    न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
    मन्दस्वभावे बुद्ध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥२-९-२६॥

    मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
    दद्याद्धशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥२-९-२७॥

    यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ द्शरथोऽददात् ।
    तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मात्वामतिक्रमेत् ॥२-९-२८॥

    यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
    व्यवस्थाप्य महाराजं तमिमं वृणुया वरम् ॥२-९-२९॥

    रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
    भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभ ॥२-९-३०॥

    चतुर्दश हि वर्षाणि रामे  प्रव्राजिते वन्म् ।
    रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥२-९-३१॥

    रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
    एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥२-९-३२॥

    एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
    भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥२-९-३३॥

    येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
    तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥२-९-३४॥
    सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ।

    प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥२-९-३५॥
    रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।

    अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥२-९-३६॥
    हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।

    सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ।
    कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ॥२-९-३७॥

    कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ह्ठभिधायिनीम् ।
    पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिर्णये ॥२-९-३८॥

    त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥२-९-३९॥
    नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।

    सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥२-९-४०॥
    त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।

    उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात्समुन्नतम् ॥२-९-४१॥
    अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।

    परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥२-९-४२॥
    विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे ।

    जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥२-९-४३॥
    जङघे भ्^इशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।

    त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ।
    अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसेव भाससे॥२-९-४४॥

    आसन्याः शम्बरे मायाः सहस्रमसुराधिपे ॥२-९-४५॥
    सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्याः सहस्रशः ।

    तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥२-९-४६॥
    मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।

    अत्रते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥२-९-४७॥
    अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।

    जात्येन च सुवर्णेन सुविष्टप्तेन मन्थरे ॥२-९-४८॥
    लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।

    मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥२-९-४९॥
    कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्यभरणानि च।

    परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥२-९-५०॥
    चंद्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।
    गमिष्यसि गतिं मुख्यांगर्वयन्ती द्विषज्जने ॥२-९-५१॥

    तवापि कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।
    पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥२-९-५२॥

    इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
    शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥२-९-५३॥

    गतोदके सेतुबन्दो न कल्याणि विधीयते ।
    उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमसुदर्शय॥२-९-५४॥

    तथा प्रोत्साहिता देवी गता मन्थरया सह ।
    क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥२-९-५५॥
    अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
    अवमुच्य वराराणि शुभान्याभरणानि च ॥२-९-५६॥
    ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता ।
    संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥२-९-५७॥

    इह वा मां मृतां कुब्जे णृपायावेदयिष्यसि ।
    वनं तु राघवे प्राप्तेभरतः प्राप्स्यति क्षितिम्॥२-९-५८॥

    न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
    एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥२-९-५९॥

    अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो ।
    वचोभिरत्यर्थ महापराक्रमैः ।
    उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं ।
    हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥२-९-६०॥

    प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो ।
    यदि ध्रुवं त्वं स सुता च तप्स्यसे ।
    अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा ।
    यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥२-९-६१॥

    तथातिविद्धा महिषि तु कुब्जया ।
    समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
    विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता ।
    श्शंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥२-९-६२॥

    यमस्य वा मां विषयं गतामितो ।
    निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
    वनं गते वा सुचिराय राघवे ।
    समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥२-९-६३॥

    अहं हि वै नास्तरणानि न स्रजो ।
    न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
    न किंचिदिच्छामि न चेह जीवितं ।
    न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥२-९-६४॥

    अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं ।
    न्धाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
    असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं ।
    तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥२-९-६५॥

    उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना ।
    तदावमुक्तोत्तममूल्यभूषणा ।
    नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा ।
    तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥२-९-६६॥

    ॥ इत्यार्षे स्रिमद्रामयणे आदिकाव्ये अयोध्य काण्दे नवम सर्गः  ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः ॥२-९॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः ॥२-१०॥

    विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
    तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥२-१०-१॥

    निश्चित्य मनसा कृत्यम् सा सम्यगिति भामिनी ।
    मन्थरायै श्नः सर्वमाच्चक्षे विचक्षणा ॥२-१०-२॥

    सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
    नागकन्येव निःस्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥२-१०-३॥
    मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।

    सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥२-१०-४॥
    बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।

    अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥२-१०-५॥
    संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटिं मुखे ।

    ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥२-१०-६॥
    अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।

    तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥२-१०-७॥
    अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।

    क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥२-१०-८॥
    एकवेणीं दृढं बद्ध्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।

    आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचन्म् ॥२-१०-९॥
    उपस्थासमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशन्म् ।

    अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥२-१०-१०॥
    प्रियार्हं प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।

    स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥२-१०-११॥
    पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।

    शुकबर्हिणसंयुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥२-१०-१२॥
    वादित्ररवसंघुष्टं कुब्जावामनिकायुतम् ।
    लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥२-१०-१३॥
    दान्तराजत सौवर्णवेदिकाभिस्समायुतम् ।
    नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥२-१०-१४॥
    दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः ।
    विविध्यैरन्नपानैश्छ भक्ष्यैश्चवि विधैरपि ॥२-१०-१५॥
    उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।
    तत्प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत् ॥२-१०-१६॥
    न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।

    स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥२-१०-१७॥
    अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।

    न ही तस्य पुरा देवी तां वेLआमत्यवर्तत ॥२-१०-१८॥
    न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।

    ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥२-१०-१९॥
    यथापुरमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।

    प्रतीहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु क्R^ताञ्जलिः ॥२-१०-२०॥
    देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिद्रुता ।

    प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥२-१०-२१॥
    विषसाद पुनर्भुयो लुलितव्याकुलेन्ध्रियः ।

    तत्रतां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥२-१०-२२॥
    प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।

    स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥२-१०-२३॥
    अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
    लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देव तामिव ॥२-१०-२४॥
    किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
    मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥२-१०-२५॥

    क्रेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
    महागज इन्वारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥२-१०-२६॥

    परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः ।
    कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥२-१०-२७॥

    न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
    देवि केनाभिशप्तासि केन वासि विमानिता ॥२-१०-२८॥
    यदिदं ममम् दुःखाय शेशे क्ल्याणि पांसुषु ।

    भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ।
    भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥२-१०-२९॥

    सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ।
    सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥२-१०-३०॥

    कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ।
    कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥२-१०-३१॥

    मा रोदीर्मा च कार्षिस्त्वं देवि संपरिशोषणम् ॥२-१०-३२॥
    अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।
    दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिञ्चनः ॥२-१०-३३॥

    अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
    न ते किम्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥२-१०-३४॥

    आत्मनो जीवितेनापि ब्रुहि यन्मनसेच्छसि ।
    बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥२-१०-३५॥
    करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।

    यावदावर्त ते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥२-१०-३६॥
    प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
    वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥२-१०-३७॥

    तत्र जातं बहुद्रव्यं धनधान्य मजाविकम् ।
    ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥२-१०-३८॥

    किमायासेन ते भीरु उत्तिष्टोत्तिष्ट शोभने ।
    तत्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥२-१०-३९॥
    तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहरमिव र्श्मिवान् ।

    तथोक्ता सा समास्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥२-१०-४०॥
    परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ।

    ॥ इत्यार्षे स्रिमद्रामायणे अद्दिकाव्ये अयोध्य काण्दे दशम सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः ॥२-१०॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः ॥२-११॥

    तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम् ।
    उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥२-११-१॥

    नास्मि विप्रकृता देव केन चिन्नावमानिता ।
    अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥२-११-२॥

    प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तु मिच्छसि ।
    अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥२-११-३॥

    तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मैतः ।
    कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥२-११-४॥

    अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।
    मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥२-११-५॥

    तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।
    शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ॥२-११-६॥

    यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् ।
    तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥२-११-७॥

    आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम् ।
    तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥२-११-८॥

    भद्रे हृदयमप्येतदन्नुमृश्योद्धरस्व मे ।
    एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥२-११-९॥

    बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।
    करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥२-११-१०॥

    सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।
    निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥२-११-११॥

    तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् ।
    व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥२-११-१२॥

    यथा क्रमेण शपसि वरं मम ददासि च ।
    तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रींशद्देवाः साग्निपुरोगमाः ॥२-११-१३॥

    चन्द्रादित्यौ नभशैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।
    जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ॥२-११-१४॥
    निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः ।
    यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥२-११-१५॥

    सत्य्सन्धो महातेजाधर्मज्ञः सुसमाहितः ।
    वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताअः ॥२-११-१६॥

    इति देवी महेष्वासं परिगृह्यभिशस्य च ।
    ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥२-११-१७॥

    स्मर राज्न् पुरा वृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे ।
    तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवतमन्तरा ॥२-११-१८॥

    तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः ।
    जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥२-११-१९॥

    तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।
    तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसंगर ॥२-११-२०॥

    तत्प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।
    अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥२-११-२१॥

    वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।
    प्रच्स्कन्द विनाशाय पाशं वृग इवात्मनः ॥२-११-२२॥

    ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।
    वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥२-११-२३॥
    तौ तावदहम्द्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ।

    अभिषेकसमारम्भओ राघवस्योपकल्पितः ॥२-११-२४॥
    अनेनैवाभिषे केण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ।

    यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥२-११-२५॥
    तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽय मागतः ।

    नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥२-११-२६॥
    चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ।

    भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥२-११-२७॥
    एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।
    अद्यचैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वन्म् ॥२-११-२८॥

    स राजराजो भव स्त्यसंगरः ।
    कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च ।
    परत्र वासे हि वद्न्त्यनुत्तमं ।
    तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम् ॥२-११-२९॥

    ॥ इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्य काण्डे ११थ् सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः ॥२-११॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥२-१२॥

    ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणम् वचः ।
    चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तम् प्रतताप च ॥२-१२-१॥

    किम् नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोओऽपि वामम ।
    अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः ॥२-१२-२॥

    इति सम्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छ त्तदा सुखम् ।
    प्रतिलभ्य चिरात्सम्ज्ञाम् कैकेयीवाक्यताडितः ॥२-१२-३॥

    व्यथितो विक्लबशचैव व्याघ्रीम् दृष्ट्वा यथा मृगः ।
    असम्वृतायामासीनो जगत्याम् दीर्घमुच्छ्वसन् ॥२-१२-४॥

    मण्ड्ले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः ।
    अहोधिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः ॥२-१२-५॥

    मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः ।
    चिरेण तु नृपः सम्ज्ञाम् प्रतिलभ्य सुदुःखितः ॥२-१२-६॥

    कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धः प्रदहन्निव चक्षुषा ।
    नृशम्से दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ॥२-१२-७॥

    किम् कृतम् तव रामेण पापं पापे मयापि वा ।
    त्वं ममात्मविनाशार्थम् भवनम् स्वं प्रवेशिता ॥२-१२-८॥

    अविज्ञानान्नृपसुता व्याLई तीक्ष्णविषा यथा ।
    जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥२-१२-९॥

    अपराधम् कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहम् सुतम् ।
    जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम् ॥२-१२-१०॥

    अपराधम् कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहम् सुतम् ।
    कौसल्याम् वा सुमित्राम् वा त्यजेयमपि वा श्रियम् ॥२-१२-११॥

    जीवितम् वात्मनो रामम् न त्वेव पितृवत्सलम् ।
    परा भवति मे प्रीतिर्धृष्ट्वा तनयमग्रजम् ॥२-१२-१२॥

    अपश्यतस्तु मे रामम् नष्टा भवति चेतना ।
    तिष्ठेल्लोको विना सूर्यम् सस्यम् वा सलिलम् विना ॥२-१२-१३॥

    न तु रामम् विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ।
    तदलम् त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये ॥२-१२-१४॥

    अपिते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ।
    किमिदम् चिन्तितम् पापे त्वया परमदारुणम् ॥२-१२-१५॥

    अथ जीज्ञाससे माम् त्वम् भरतस्य प्रियाप्रिये ।
    अस्तुयत्तत्त्वयाअपूर्वम् व्याहृतम्राघवम्प्रति ॥२-१२-१६॥

    स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे ।
    तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थम् कथितम् भवेत् ॥२-१२-१७॥

    तच्छ्रुत्वा शोकसम्तप्ता सम्तापयसि माम् भृशम् ।
    आविष्टासि गृहम् शून्यम् सा त्वम् परवशम् गता ॥२-१२-१८॥

    इक्ष्वाकूणाम् कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम् ।
    अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः ॥२-१२-१९॥

    न हि किम्चिदयुक्तम् वा विप्रियम् वा पुरा मम ।
    अकरोस्त्वम् विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम् ॥२-१२-२०॥

    ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना ।
    बहुशो हि स्म बाले त्वम् कथयसे मम ॥२-१२-२१॥

    तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासम् यशस्विनः ।
    कथम् रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च ॥२-१२-२२॥

    अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः ।
    कथम् रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे ॥२-१२-२३॥

    रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने ।
    तवशुश्रूषमाणस्य किम्मर्थम् विप्रवासनम् ॥२-१२-२४॥

    रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूष्ते सदा ।
    विशेषम् त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये ॥२-१२-२५॥

    शुश्रूषाम् गौरवम् चैव प्रमाणम् वचनक्रियाम् ।
    कस्ते भूयस्तरम् कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात् ॥२-१२-२६॥

    बहूनाम् स्त्रीसहस्राणाम् बहूनाम् चोपजीविनाम् ।
    परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते ॥२-१२-२७॥

    सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा ।
    गृह्णाति मनुजव्याग्रः प्रियैर्विषयवासिनः ॥२-१२-२८॥

    सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः ।
    गुरून् शुश्रूषया वीरो धनुशा युधि शात्रवान् ॥२-१२-२९॥

    सत्यम् दानम्  तपस्त्यगो वित्रता शौचमार्जवम् ।
    विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥२-१२-३०॥

    तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् ।
    पापमाशम्ससे रामे महर्षिसमतेजसि ॥२-१२-३१॥

    न स्मराम्यप्रियम् वाक्यम् लोकस्य प्रियवादिनः ।
    स कथम् त्वत्कृते रामम् वक्ष्यामि प्रियमप्रियम् ॥२-१२-३२॥

    क्षमा यस्मिन् दमस्त्यागः सत्यम् धर्मः कृतज्ञता ।
    अप्यहिम्सा च भूतानाम् तमृते का गतिर्मम ॥२-१२-३३॥

    मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः ।
    दीनम् लालप्यमानस्य कारुण्यम् कर्तुमर्हसि ॥२-१२-३४॥

    पृथिव्याम् सागरान्तायाम् यत्किञ्चैदधिगम्यते ।
    तत्सर्वम् तव दास्यामि मा च त्वाम् मन्युराविशेत् ॥२-१२-३५॥

    अञ्जलिम् कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते ।
    शरणम् भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत् ॥२-१२-३६॥

    इति दुःखाभिसन्तप्तम् विलपन्तमचेतनम् ।
    घूर्णमानम् महाराजम् शोकेन समभिप्लुतम् ॥२-१२-३७॥

    पारम् शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तम् पुनः पुनः ।
    प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रातरम् वचः ॥२-१२-३८॥

    यदि दत्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे ।
    धार्मिकत्वम् कथम् वीर पृथिव्याम् कथयिष्यसि ॥२-१२-३९॥

    यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयस्सह ।
    कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किम् प्रतिवक्ष्यसि ॥२-१२-४०॥

    यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् ।
    तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि ॥२-१२-४१॥

    किल्बिषम् नरेन्ध्राणाम् करिष्यसि नराधिप ।
    यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे ॥२-१२-४२॥

    शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमाम्सं पक्षिते ददौ ।
    अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥२-१२-४३॥

    सागरः समयम् कृत्वान वेलामतिवर्तते ।
    समयम् माऽनृतम् कार्षीः पुर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥२-१२-४४॥

    स त्वम् धर्मम् परित्यज्य रामम् राज्येऽभिषिच्यच ।
    सह कौलस्यया नित्यम् रन्तुमिच्छसि दुर्मते ॥२-१२-४५॥

    भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यम् वा यदि वानृतम् ।
    यत्त्वया सम्श्रुतम् मह्यम् तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥२-१२-४६॥

    अहम् हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः ।
    पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते ॥२-१२-४७॥

    एकाहमपि पश्येयम् यद्यहम् राममातरम् ।
    अञ्जलिम् प्रतिगृह्णन्तीम् श्रेयो ननु मृतिर्मम ॥२-१२-४८॥

    भरतेनात्मना चाहम् शपे ते मनुजाधिप ।
    यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् ॥२-१२-४९॥

    एतावदुक्त्वा वचनम् कैकेयी विरराम ह ।
    विलपन्तम् च राजानम् न प्रतिव्याजहार सा ॥२-१२-५०॥

    श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतम् परमशोभनम् ।
    रामस्य च वने वासमैश्वर्यम् भरतस्य च ॥२-१२-५१॥

    नाभ्यभाषत कैकेय्यिम् मुहूर्तम् व्याकुलेन्द्रियः ।
    प्रैक्षतानिमिषो देवीम् प्रियामप्रियवादिनीम् ॥२-१२-५२॥

    ताम् हि वज्रसमाम् वाचमाकर्ण्य हृदया प्रियाम् ।
    दुःखशोकमयीम् घोराम् राजा न सुखितोऽभवत् ॥२-१२-५३॥

    स देव्या व्यवसायम् च घोरम् च शपथम् कृतम् ।
    ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्नस्तरुरिवापतत् ॥२-१२-५४॥

    नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः ।
    हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः ॥२-१२-५५॥

    दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयिम् ।
    अनर्थमिममर्थाभम् केन त्वमुपदर्शिता ॥२-१२-५६॥

    भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती माम् न लज्जसे ।
    शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहम् पुरा ।
    ब३लायास्तत्त्विदानीम् ते लक्षये विपरीतवत् ॥२-१२-५७॥

    कुतो वा ते भयम् जातम् या त्वमेवम्विदम् वरम् ।
    राष्ट्रे भरतमासीनम् वृणीषे राघवम् वने ॥२-१२-५८॥

    विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा ॥२-१२-५९॥

    यदि भर्तुः प्रियम् कार्यम् लोकस्य भरतस्य च ।
    वृशम्से पापसम्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि ॥२-१२-६०॥

    किम् नु कुःखमLईकम् वा मयि रामे च पश्यसि ।
    न कथम्चि दृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत् ॥२-१२-६१॥

    रामादपि हि तम् मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ।
    कथम् द्रक्ष्यामि रामस्य वनम् गच्छेति भाषिते ॥२-१२-६२॥

    मुखवर्णम् विवर्णम् तम् यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ।
    ताम् हि मे सुकृताम् बुद्धिम् सुहृद्भिः सह निश्चिताम् ॥२-१२-६३॥

    कथम् द्रक्ष्याम्यपावृत्ताम् परैरिव हताम् चमूम् ।
    किम् माम् वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताह् ॥२-१२-६४॥

    बालो बताय मैक्ष्वाकश्चिरम् राज्यमकारयत् ।
    यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताह् ॥२-१२-६५॥

    परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्थ्सम् वक्ष्यामि किम्महाम् तदा ।
    कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया ॥२-१२-६६॥

    यदि सत्यम् ब्रवीम्येतत्तदसत्यम् भविष्यति ।
    किम् माम् वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते ॥२-१२-६७॥

    किम् चैनाम् प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा चाप्रियमीदृशम् ।
    यदा यदा ही कौसल्या दासीवच्च सखीव च ॥२-१२-६८॥

    भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति ।
    सततम् प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियम्वदा ॥२-१२-६९॥

    न मया सत्कृता देवि सत्कारार्हा कृते तव ।
    इदानीम् तत्तपति माम् यन्मया सुकृतम् त्वयि ॥२-१२-७०॥

    अवथ्यव्यञ्जनोनोपेतम् भुक्तमन्नमिवातुरम् ।
    विप्रकारम् च रामस्य सम्प्रयाणम् वनस्य च ॥२-१२-७१॥

    सुमित्रा प्रेक्ष्यवै भीता कथम् मे विश्वसिष्यति ।
    कृपणम् बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम् ॥२-१२-७२॥

    माम् च पञ्चत्वमापन्नम् रामम् च वनमाश्रितम् ।
    वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति ॥२-१२-७३॥

    हीना हिमवतः पार्श्वए किन्नरेणेन किन्नरा ।
    न हि राममहम् दृष्ट्व प्रवसन्तम् महावने ॥२-१२-७४॥

    चिरम् जीवितुमाशम्से रुदतीम् चापि मैथिलीम् ।
    सा नूनम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि ॥२-१२-७५॥

    न हि प्रवाजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे ।
    सतीम् त्वामहमत्यन्तम् व्यवस्याम्यसतीम् सतीम् ॥२-१२-७६॥

    रूपिणीम् विषसम्युक्ताम् पीत्वेव मदिराम् नरह् ।
    अनृतैर्बहु माम् सान्वैःसा न्त्वयन्ती स्म स्मभाषसे ॥२-१२-७७॥

    गीतशब्देन सम्रुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ।
    अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायिकम् ध्रुवम् ॥२-१२-७८॥

    धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापम् ब्राह्मणम् यथा ।
    अहो दुःखमहो कृच्छ्रम् यत्र वाचः क्षमे तव ॥२-१२-७९॥

    दुःखमेवम्विधम् प्राप्तम् पुराकृतमिवाशुभम् ।
    चिरम् खलु मया पापे त्वम् पापेनाभिरक्षिता ॥२-१२-८०॥

    अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बम्धिनी यथा ।
    रममाणस्त्वया सार्धम् मृत्युम् त्वा नाभिलक्षये ॥२-१२-८१॥

    बालो  रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ।
    मया ह्यपितृकः पुत्रःस महात्मा दुरात्मना ॥२-१२-८२॥

    यः स्त्रीकृते प्रियम्  पुत्रम् वनम् प्रस्थापयिष्यति ।
    व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चपकर्शितः ॥२-१२-८३॥

    भोगकाले महत्कृच्छ्रम् पुनरेव प्रपत्स्यते ।
    नालम् द्वितीयम् वचनम् पुत्रो माम् प्रति भाषितुम् ॥२-१२-८४॥

    स वनम् प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ।
    यदि मे राघवः कुर्याद्वनम् गच्चेति चोदितः ॥२-१२-८५॥

    प्रतिकूलम् प्रियम् मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ।
    शुद्धिभावो हि भावम् मे न तु ज्ञास्यति राघवः ॥२-१२-८६॥

    स वनम् प्रव्रजे त्युक्तोबाढ वित्येव वक्ष्यति ।
    राघवे हि वनम् प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् ॥२-१२-८७॥

    मृत्युरक्षमणीयम् माम् नयिष्यति यमक्षयम् ।
    राघवे हि वनम् प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् ॥२-१२-८८॥

    मृत्युरक्षमणीयम् माम् नयिष्यति यमक्षयम् ।
    मृते मयि गते रामे वनम् मनुजपुङ्गवे ॥२-१२-८९॥

    इष्टे मम जने  शेषे किम् पापम् प्रतिवत्स्यसे ।
    कौसल्या माम् च रामम् च पुत्रौ च यदि हास्यति ॥२-१२-९०॥

    दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति ।
    कौसल्याम्  च सुमित्राम् च माम् च पुत्रैस्त्रिभिः सह ॥२-१२-९१॥

    प्रक्षिव्य नरके सा त्वम् कैकेयि सुखिता भव ।
    मया रामेण च त्यक्तम् शाश्वतम् सत्कृतम् गुणैः ॥२-१२-९२॥

    इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलम् पालयिष्यसि ।
    प्रियम् चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनम् भवेत् ॥२-१२-९३॥

    मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यम् गतायुषः ।
    हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि ॥२-१२-९४॥

    मृते मयि गते रामे वनम् पुरुषपुङ्गवे ।
    सेदानीम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि ॥२-१२-९५॥

    त्वम् राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि ।
    अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ॥२-१२-९६॥

    सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ।
    कथम् रथैर्विभुर्गत्वा गजाश्वैएश्च मुहूर्महुः ॥२-१२-९७॥

    पद्भ्याम् रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ।
    यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः ॥२-१२-९८॥

    अहम्पुर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तम् पानभोजनम् ।
    स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च ॥२-१२-९९॥

    भक्षयन्वन्यमाहारम् सुतो मे वर्तयिष्यति ।
    महार्हवस्त्रसम्वीतो भूत्वा चिरसुखोषितः ॥२-१२-१००॥

    काशायपरिधानस्तु कथम् भूमौ निवत्स्यति ।
    कस्यैतद्धारुणम् वाक्यमेवम् विधमचिन्तितम् ॥२-१२-१०१॥

    रामस्यारण्यगवनम् भरतस्यैव मातरम् ।
    धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरास्सदा ॥२-१२-१०२॥

    न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ।

    अनर्थभावेऽ र्थपरे नृशम्से ।
    ममानुतापाय निविष्टभावे ।
    किमप्रियम् पश्यसि मन्निमित्तम् ।
    हितानुकारिण्यथवापि रामे ॥२-१२-१०३॥

    परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान् ।
    भार्याः वतीम्श्चापि कृतानुरागाः ।
    कृत्स्नम् हि सर्वम् कुपितम् जगत्स्या ।
    द्दृष्ट्वे रानन् व्तसबे बुनग्बन् ॥२-१२-१०४॥

    अहम् पुनर्देवकुमाररूप ।
    मलकृतम् तम् सुतमाव्रजन्तम् ।
    नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन ।
    भवामि दृष्ट्वा च पुनर्युवेव ॥२-१२-१०५॥

    विनापि सूर्येण भवेत्प्रवृत्ति ।
    रवर्ष्ता वज्रधरेण वापि ।
    रामम् तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य ।
    जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे ॥२-१२-१०६॥

    विनाशकामामहिताममित्रा ।
    मावासयम् मृत्युमिवात्मनस्त्वम् ।
    चिरम् बताङ्केन धृतासि सर्पी ।
    महाविष तेन हतोऽस्मि मोहात् ॥२-१२-१०७॥

    मया च रामेण सलक्ष्मणेन ।
    प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह ।
    पुरम् च राष्ट्रम् च निहत्य बान्धवान् ।
    ममाहितानाम् च भवाभिहर्षिणी ॥२-१२-१०८॥

    नृशम्सवृत्ते व्यसनप्रहारिणि ।
    प्रसह्य वाक्यम् यदिहाद्य भाषसे ।
    न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो ।
    विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा ॥२-१२-१०९॥

    न किम्चिदाहाहितमप्रियम् वचो ।
    न वेत्ति रामः परुशाणि Bहाषितुम् ।
    कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ।
    ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते ॥२-१२-११०॥

    प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा ।
    सहस्रशो वा स्फुटिता महीम् व्रज ।
    न ते करिष्यमि वचः सुदारुणम् ।
    ममाहितम् केकयराजपाम्सनि ॥२-१२-१११॥

    क्षुरोपमाम् नित्यमसत्प्रियम्वदाम् ।
    प्रदुष्टभावाम् स्वकुलोपघातिनीम् ।
    न जीवितुम् त्वाम् विषहेऽमनोरमाम् ।
    दिधक्षमाणाम् हृदयम् सबन्धनम् ॥२-१२-११२॥

    न जीवितम् मेऽस्ति पुनः कुतः सुखम् ।
    विनात्मजेनात्मवतः कुतो रतिः ।
    ममाहितम् देवि न क् कर्तुमर्हसि ।
    स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे ॥२-१२-११३॥

    स भूमिपलो विलपन्ननाथवत् ।
    स्त्रीया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया ।
    पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता ।
    पुभावसम्प्राप्य यथातुरस्तथा ॥२-१२-११४॥

    ॥ इति अयोध्यकन्दे द्वदसः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥२-१२॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥२-१३॥

    अतत् अर्हम् महा राजम् शयानम् अतथा उचितम् ।
    ययातिम् इव पुण्य अन्ते देव लोकात् परिच्युतम् ॥२-१३-१॥

    अनर्थ रूपा सिद्ध अर्थाअभीता भय दर्शिनी  ।
    पुनर् आकारयाम् आस तम् एव वरम् अन्गना ॥२-१३-२॥

    त्वम् कत्थसे महा राज सत्य वादी द्Rढ व्रतः ।
    मम च इमम् वरम् कस्मात् विधारयितुम् इच्चसि ॥२-१३-३॥

    एवम् उक्तः तु कैकेय्या राजा दश रथः तदा ।
    प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तम् विह्वलन्न् इव ॥२-१३-४॥

    म्Rते मयि गते रामे वनम् मनुज पुम्गवे ।
    हन्त अनार्ये मम अमित्रे रामः प्रव्राजितः वनम् ॥२-१३-५॥

    स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरह्म् ।
    प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत ॥२-१३-६॥

    कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया ।
    यदि सत्यम् ब्रवीम्य् एतत् तत् असत्यम् भविष्यति ॥२-१३-७॥

    अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान् ।
    रामो लब्धो महाबाहुः स कथं त्यज्यते मया ॥२-१३-८॥

    शूर्श्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः ।
    कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते ॥२-१३-९॥

    कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् ।
    अभिराममहं रामम् प्रेषयिष्यामि दण्डकान् ॥२-१३-१०॥

    सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च ।
    दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः ॥२-१३-११॥

    यदि दुःखमकृत्वाद्य मम संक्रमणं भवेत् ।
    अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नु याम् ॥२-१३-१२॥

    नृशंसे पापसंकल्पे रामं स्त्यपराक्रमम् ।
    किम् विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम ॥२-१३-१३॥
    अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ।

    तथा विलपतः तस्य परिभ्रमित चेतसः ॥२-१३-१४॥
    अस्तम् अभ्यगमत् सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ।

    सा त्रि यामा तथा आर्तस्य चन्द्र मण्डल मण्डिता ॥२-१३-१५॥
    राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ।

    तथैव उष्णम् विनिह्श्वस्य व्Rद्धो दशरथो न्Rपः ॥२-१३-१६॥
    विललाप आर्तवद् दुह्खम् गगन आसक्त लोचनः ।

    न प्रभातम् त्वया इच्चामि मया अयम् रचितः अन्जलिः ॥२-१३-१७॥
    अथवा गम्यताम् शीघ्रम् न अहम् इच्चामि निर्घ्Rणाम् ।

    अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम् ॥२-१३-१८॥
    न्Rशम्साम् कैकेयीम् द्रष्टुम् यत् क्Rते व्यसनम् महत् ।

    एवम् उक्त्वा ततः राजा कैकेयीम् सम्यत अन्जलिः  ॥२-१३-१९॥
    प्रसादयाम् आस पुनः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ।

    साधु व्Rत्तस्य दीनस्य त्वद् गतस्य गत आयुषः ॥२-१३-२०॥
    प्रसादः क्रियताम् देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ।

    शून्येन खलु सुश्रोणि मया इदम् समुदाह्Rतम् ॥२-१३-२१॥
    कुरु साधु प्रसादम् मे बाले सह्Rदया हि असि ।

    प्रसीद देवि रामो मे त्वद्धत्तं राज्यमव्ययम् ॥२-१३-२२॥
    लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नुहि ।

    मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च ॥२-१३-२३॥
    प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ।

    विशुद्ध भावस्य सु दुष्ट भावा ।
    दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः ।
    श्रुत्वा विचित्रम् करुणम् विलापम् ।
    भर्तुर् न्Rशम्सा न चकार वाक्यम् ॥२-१३-२४॥

    ततः स राजा पुनर् एव मूर्चितः ।
    प्रियाम् अतुष्टाम् प्रतिकूल भाषिणीम् ।
    समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनम् प्रति ।
    क्षितौ विसम्ज्ञो निपपात दुह्खितः ॥२-१३-२५॥

    इतीव राज्ञो व्य्थितस्य सा निशा ।
    जगाम घोरं स्वसतो मनस्विनः ।
    विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा ।
    निवारयामास स राजसत्तमः ॥२-१३-२६॥

    ॥ इत्यार्शे स्रीमद्रामायने आदिकाव्ये अयोध्यकान्दे त्रयोदशःसर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥२-१३॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥२-१४॥

    पुत्र शोक अर्दितम् पापा विसम्ज्ञम् पतितम् भुवि ।
    विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सा ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-१॥

    पापम् क्Rत्वा इव किम् इदम् मम सम्श्रुत्य सम्श्रवम् ।
    शेषे क्षिति तले सन्नः स्थित्याम् स्थातुम् त्वम् अर्हसि ॥२-१४-२॥

    आहुः सत्यम् हि परमम् धर्मम् धर्मविदो जनाः ।
    सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वम् च धर्मम् प्रचोदितः ॥२-१४-३॥

    सम्श्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वाम् तनुम् जगती पतिः ।
    प्रदाय पक्षिणो राजन् जगाम गतिम् उत्तमाम् ॥२-१४-४॥

    तथ हि अलर्कः तेजस्वी ब्राह्मणे वेद पारगे ।
    याचमाने स्वके नेत्रेउद्ध्Rत्य अविमना ददौ ॥२-१४-५॥

    सरिताम् तु पतिः स्वल्पाम् मर्यादाम् सत्यम् अन्वितः ।
    सत्य अनुरोधात् समये वेलाम् खाम् न अतिवर्तते ॥२-१४-६॥

    स्त्यमेकपदं ब्रह्मे सत्ये धर्मः प्रतिष्ठतः।
    सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनै वाप्यते परम् ॥२-१४-७॥

    सत्यं समनुवर्त्स्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
    सफलः स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥२-१४-८॥

    धर्मस्येहाभिकामार्थं मम चैवाचिचोदनात् ।
    प्रव्राजय सुतं रामम् त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥२-१४-९॥

    समयम् च मम आर्य इमम् यदि त्वम् न करिष्यसि ।
    अग्रतः ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥२-१४-१०॥

    एवम् प्रचोदितः राजा कैकेय्या निर्विशन्कया ।
    न अशकत् पाशम् उन्मोक्तुम् बलिर् इन्द्र क्Rतम् यथा ॥२-१४-११॥

    उद्भ्रान्त ह्Rदयः च अपि विवर्ण वनदो अभवत् ।
    स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युग चक्र अन्तरम् यथा॥२-१४-१२॥

    विह्वलाभ्याम् च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः ।
    क्Rच्च्रात् धैर्येण सम्स्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-१३॥

    यः ते मन्त्र क्Rतः पाणिर् अग्नौ पापे मया ध्Rतः ।
    तम् त्यजामि स्वजम् चैव तव पुत्रम् सह त्वया ॥२-१४-१४॥

    प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
    अभिषेकं गुरुजन्स्त्वरयीष्यति मां ध्रुवम् ॥२-१४-१५॥
    रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।

    रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥२-१४-१६॥
    त्वया सपुत्त्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।
    व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचन्म् ॥२-१४-१७॥

    न च शक्नोम्यहं द्रषुं पूर्वं तथा सुखम् ।
    हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥२-१४-१८॥

    तां तथा ब्रुवत्स्तस्य भूमिपन्य महात्मनः ।
    प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रश्रालिनी ॥२-१४-१९॥

    ततः पाप समाचारा कैकेयी पार्थिवम् पुनः ।
    उवाच परुषम् वाक्यम् वाक्यज्ञा रोष मूर्चिता ॥२-१४-२०॥

    किम् इदम् भाषसे राजन् वाक्यम् गर रुज उपमम् ।
    आनाययितुम् अक्लिष्टम् पुत्रम् रामम् इह अर्हसि ॥२-१४-२१॥

    स्थाप्य राज्ये मम सुतम् क्Rत्वा रामम् वने चरम् ।
    निह्सपत्नाम् च माम् क्Rत्वा क्Rत क्Rत्यो भविष्यसि ॥२-१४-२२॥

    स नुन्नैव तीक्षेन प्रतोदेन हय उत्तमः ।
    राजा प्रदोचितः अभीक्ष्णम् कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥२-१४-२३॥

    धर्म बन्धेन बद्धो अस्मि नष्टा च मम चेतना ।
    ज्येष्ठम् पुत्रम् प्रियम् रामम् द्रष्टुम् इच्चामि धार्मिकम् ॥२-१४-२४॥

    ततः प्रभातां र्जनीमुदिते च दिवाकरे ।
    पुण्ये नक्षत्रयोगे चे मुहूर्ते च समाहिते ॥२-१४-२५॥
    वसिष्ठो गुणसंपन्नः शिष्येः परिवृतस्तदा ।
    उपगृह्याशु संभारान् [रविवेश पुरोत्तमम् ॥२-१४-२६॥

    सिक्तसंमार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम् ।
    विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम् ॥२-१४-२७॥
    संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ।
    महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुस्त्सुकाम् ॥२-१४-२८॥
    चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम् ।
    तां पुरीम् समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम् ॥२-१४-२९॥
    ददर्शान्तः पुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम् ।
    पौरजानपदाकिर्र्र्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥२-१४-३०॥

    तदन्तः पुरमासाद्य व्यतिचक्राम तम् जनम् ॥२-१४-३१॥
    वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च ।

    स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।
    द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शन्म् ॥२-१४-३२॥

    तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम् ॥२-१४-३३॥
    वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपते र्मामिहागतम् ।

    इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः ॥२-१४-३४॥
    औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम् ।
    सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ॥२-१४-३५॥
    क्षौद्रम् दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।
    अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्छ वरवारणः ॥२-१४-३६॥
    चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ।
    वाहनं नरसंयुक्तं चत्रं च शशिपन्निभम् ॥२-१४-३७॥
    श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्छ हिरण्मयः ।
    हेमदामपिनद्धश्च किकुद्मान् पाण्डुरो वृषः ॥२-१४-३८॥
    केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हि श्रेष्ठो महाबलः ।
    सिंहानस्नं व्याघ्रतनुः समिद्धश्छ हुताशनः ॥२-१४-३९॥
    सर्ववादित्रसंघाश्च वेश्याश्छालंकृताः स्त्रियः ।
    आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्यश्च मृगपक्षिणः ॥२-१४-४०॥
    पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ।
    एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियम्वदाः ॥२-१४-४१॥
    अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ।

    त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ॥२-१४-४२॥
    पुण्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ।

    इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः ॥२-१४-४३॥
    स्तुवन्नृपतिशार्धूलं प्रविवेश निवेशनम् ।

    तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मतम् ॥२-१४-४४॥
    न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रयचिकीर्ष्वः ।

    स सवीपस्थितो राज्ञ्स्तामवस्थामजज्ञीवान् ॥२-१४-४५॥
    वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ।

    ततः सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने ॥२-१४-४६॥
    सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ।

    यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।
    प्रीतह् प्रीतेन मनसा तथानन्दघनः स्वतः ॥२-१४-४७॥

    इन्द्रमस्यां तु वेLआयामभितुष्टाव मातलिः ॥२-१४-४८॥
    सोऽजयद्धानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।

    वेदाः सहाङ्गविद्याश्छ यथाह्यात्मभुवम् विभुम् ॥२-१४-४९॥
    ब्रह्माणम् बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।

    आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ॥२-१४-५०॥
    बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वाम् बोधयाम्यहम् ।

    उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गLअः ॥२-१४-५१॥
    विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ।

    सोमसूर्यौ च काकुत्थ्स शिववैश्रवणावपि ॥२-१४-५२॥
    वरुणाश्छग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिश्न्तु ते ।

    गता भगवती रात्रिः कृतकृत्य मिदं तव ॥२-१४-५३॥
    बुद्ध्यस्व सृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
    उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचन्म् ॥२-१४-५४॥

    पौरजानपदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः ।
    स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति ॥२-१४-५५॥

    क्षिप्रमाज्ञ्प्यतां राजन् राघवस्याभिषेचन्म् ।
    यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यानायका ॥२-१४-५६॥
    यथा च्न्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ।
    एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते ॥२-१४-५७॥

    इति तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ।
    अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ॥२-१४-५८॥

    ततः स राजा तम् सूतम् सन्न हर्षः सुतम् प्रति ।
    शोक आरक्त ईक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्य उवाच धार्मिकः ॥२-१४-५९॥
    वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ।

    सुमन्त्रः करुणम् श्रुत्वा द्Rष्ट्वा दीनम् च पार्थिवम् ॥२-१४-६०॥
    प्रग्Rहीत अन्जलिः किम्चित् तस्मात् देशात् अपाक्रमन् ।

    यदा वक्तुम् स्वयम् दैन्यान् न शशाक मही पतिः ॥२-१४-६१॥
    तदा सुमन्त्रम् मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ।

    सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ॥२-१४-६२॥
    प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपेयुवान् ।

    तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ॥२-१४-६३॥
    राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ।

    स मन्यमानः कल्याणम् हृदयेन नन्नन्ध च ॥२-१४-६४॥
    निर्जगाम च संप्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।

    सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥२-१४-६५॥
    व्यक्तं  रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ।

    इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता वृतः ॥२-१४-६६॥
    निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया ।

    सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ॥२-१४-६७॥
    निष्क्रम्य जनसंबाधं ददर्श द्वारमग्रतः ।

    ततः पुरस्तत्सासा विनिर्गतो ।
    महीपतीन् द्वारगतो विलोकयन् ।
    ददर्श पौरान् विविधान्महाधना ।
    नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठतान् ॥२-१४-६८॥

    ॥ इत्यार्शे स्रीमद्रामायने आदिकाव्ये अयोध्यकान्दे चतुर्दशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥२-१४॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥२-१५॥

    ते तु ताम् रजनीम् उष्य ब्राह्मणा वेद पारगाः ।
    उपतस्थुर् उपस्थानम् सह राज पुरोहिताः ॥२-१५-१॥

    अमात्या बल मुख्याः च मुख्या ये निगमस्य च ।
    राघवस्य अभिषेक अर्थे प्रीयमाणाः तु सम्गताः ॥२-१५-२॥

    उदिते विमले सूर्ये पुष्ये च अभ्यागते अहनि ।
    अभिषेकाय रामस्य द्विज इन्द्रैः उपकल्पितम् ॥२-१५-३॥
    कान्चना जल कुम्भाः च भद्र पीठम् स्वलम्क्Rतम् ।

    काञ्चना जलकुमाभश्च भद्रपीठं स्वलङ्कृतम् ॥२-१५-४॥
    रथश्च सम्यगा स्तीर्णोभास्वता व्याग्रचर्मणा ।

    गङ्गायमुनयोः पुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम् ॥२-१५-५॥
    याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ।
    प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः ॥२-१५-६॥
    ताभ्यश्चैवाहृतं तो यं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ।

    सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ॥२-१५-७॥
    पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ।

    क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥२-१५-८॥
    वेश्याश्चैव शुभाचाराः सर्वाभरणभूषिताः ।

    चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभुषितम् ॥२-१५-९॥
    सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ।

    चन्द्रमण्डलसम्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ॥२-१५-१०॥
    सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ।

    पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुरोऽस्वश्च सुस्थितः ॥२-१५-११॥
    प्रसृतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ।

    अष्टौ च कन्या माङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः ॥२-१५-१२॥
    वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथापरे ।

    इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् ॥२-१५-१३॥
    तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचन्म् ।
    ते राजवचनात्तत्र समवेता महीपतिम् ॥२-१५-१४॥
    अपश्यन्तोऽब्रुवन् को बु राज्ञोनः प्रतिपादयेत् ।

    न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ॥२-१५-१५॥
    यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ।

    इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् ॥२-१५-१६॥
    अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः ।

    रामः च सम्यग् आस्तीर्णो भास्वरा व्याघ्र चर्मणा ॥२-१५-१७॥
    गन्गा यमुनयोह् पुण्यात् सम्गमात् आह्Rतम् जलम् ।

    अयं पृच्छामि वचनात् सुखमायुष्मतामहम् ॥२-१५-१८॥
    राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम् ।

    इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ॥२-१५-१९॥
    सदासक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ।

    तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशां पतेः ॥२-१५-२०॥
    शयनीयं नरेन्ध्रस्य तदसाद्य व्यतिष्ठत ।

    सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करिणि मन्त्रा ॥२-१५-२१॥
    आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ।

    सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ॥२-१५-२२॥
    वरुणश्चग्निरिन्द्रश्च विजयम् प्रदिशन्तु ते ।

    गता भगवती रात्रिरः शिवमुपस्थितम् ॥२-१५-२३॥
    बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।

    ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ॥२-१५-२४॥
    दर्शनम् प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुद्ध्यस्व राघव ।

    स्तुवन्तं तम् तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥२-१५-२५॥
    प्रतिबुद्ध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ।

    राममानय सूतेति यदस्यभिहितो/अनया ॥२-१५-२६॥
    किमिदं कारणम् येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते ।

    न चैव सम्प्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम् ॥२-१५-२७॥
    इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः ।

    स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ॥२-१५-२८॥
    निर्जगम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।

    प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम् ॥२-१५-२९॥
    हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन् ।

    स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥२-१५-३०॥
    अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत् ।

    ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम् ॥२-१५-३१॥
    रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ।

    महाकवाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् ॥२-१५-३२॥
    काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ।
    शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् ॥२-१५-३३॥
    मणिभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम् ।
    मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्धनागुरुभूषितम् ॥२-१५-३४॥
    गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्धार्दुरं शिखरं यथा ।
    सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम् ॥२-१५-३५॥
    सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा ।
    मन्श्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा ॥२-१५-३६॥
    चन्द्रभास्करसंकाशम् कुबेरभवनोपमम् ।
    महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम् ॥२-१५-३७॥
    मेरुशृङ्गसमम् सूतो रामवेश्म ददर्श ह ।
    उपस्थितैः समाकीर्णम् जनैरञ्जलिकारिभिः ॥२-१५-३८॥
    उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः ।
    रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलम्कृतम् ॥२-१५-३९॥
    महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम् ।
    नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम् ॥२-१५-४०॥

    स वाजियुक्तेन रथेन सारथि ।
    र्नराकुलं राजकुलम् विराजयन् ।
    वरूथिना रामगृहाभिपातिना ।
    पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्शयन् ॥२-१५-४१॥

    ततस्समासाद्य महाधनं महत् ।
    प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ।
    मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं ।
    गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव ॥२-१५-४२॥

    स तत्र कैलासनिभाः स्वलंकृताः ।
    प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः ।
    प्रियान् वरान् राममते स्थितान् बहून् ।
    व्यपोह्य शुद्धांतमुपस्थितो रथी ॥२-१५-४३॥

    स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता ।
    रामाभिषेकार्थकृता जनानां ।
    नरेम्द्रसूनोरभिमंगLआर्थाः ।
    सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः ॥२-१५-४४॥

    महेंद्रसद्मप्रतिमं तु वेश्म ।
    रामस्य रम्यं मृगमुच्चं ।
    विभ्राजमानं प्रभया सुमम्त्रः ॥२-१५-४५॥

    उपस्थितै रञ्जलिकारिभिश्च ।
    सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च ।
    कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः ।
    समाकुलं द्वारपदम् ददर्श ॥२-१५-४६॥

    ततो महामेघमहीधराभं ।
    प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् ।
    रामोपवाह्याम् रुचिरम् ददर्श ।
    शत्रुम्जयं नागमुदग्रकायम् ॥२-१५-४७॥

    स्वलंकृतान् सास्वरथान् सकुम्जरा ।
    नमात्यमुखयाम्श्च ददर्श वल्लभान् ।
    व्यपोह्य सूतः सहितान्समंततः ।
    समृद्धमंतःपुर माविवेश ह ॥२-१५-४८॥

    ततोऽद्रिकूटाचलमेघसन्नि भं ।
    महाविमानोपमवेश्मसंयुतम् ।
    अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः ।
    प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥२-१५-४९॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डेपञ्चदशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥२-१५॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः ॥२-१६॥

    स तत् अन्तः पुर द्वारम् समतीत्य जन आकुलम् ।
    प्रविविक्ताम् ततः कक्ष्याम् आससाद पुराणवित् ॥२-१६-१॥

    प्रास कार्मुक बिभ्रद्भिर् युवभिर् मृष्ट कुण्डलैः ।
    अप्रमादिभिर् एक अग्रैः स्वनुरक्तैः अधिष्ठिताम् ॥२-१६-२॥

    तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्र पाणीन् स्वलम्कृतान् ।
    ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्य् अध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥२-१६-३॥

    ते समीक्ष्य समायान्तम् राम प्रिय चिकीर्षवः ।
    सह भार्याय रामाय क्षिप्रम् एव आचचक्षिरे ॥२-१६-४॥

    प्रतिवेदितम् आज्ञाय सूतम् अभ्यन्तरम् पितुः ।
    तत्र एव आनाययाम् आस राघवः प्रिय काम्यया ॥२-१६-५॥

    ते राममुपसम्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
    सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥२-१६-६॥

    प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यम्तरम् पितुः ।
    तत्रैवानाययामास राघवः पियकाम्यया ॥२-१६-७॥

    तम् वैश्रवण सम्काशम् उपविष्टम् स्वलम्कृतम् ।
    दादर्श सूतः पर्यन्के सौवणो स उत्तरच् चदे ॥२-१६-८॥
    वराह रुधिर आभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
    अनुलिप्तम् पर अर्ध्येन चन्दनेन परम् तपम् ॥२-१६-९॥
    स्थितया पार्श्वतः च अपि वाल व्यजन हस्तया ।
    उपेतम् सीतया भूयः चित्रया शशिनम् यथा ॥२-१६-१०॥

    तम् तपन्तम् इव आदित्यम् उपपन्नम् स्व तेजसा ।
    ववन्दे वरदम् बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥२-१६-११॥

    प्रान्जलिस् तु सुखम् पृष्ट्वा विहार शयन आसने ।
    राज पुत्रम् उवाच इदम् सुमन्त्रः राज सत्कृतः ॥२-१६-१२॥

    कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वम् द्रष्टुम् इच्चति ।
    महिष्या सह कैकेय्या गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥२-१६-१३॥

    एवम् उक्तः तु सम्हृष्टः नर सिम्हो महा द्युतिः ।
    ततः सम्मानयाम् आस सीताम् इदम् उवाच ह ॥२-१६-१४॥

    देवि देवः च देवी च समागम्य मद् अन्तरे ।
    मन्त्रेयेते ध्रुवम् किम्चित् अभिषेचन सम्हितम् ॥२-१६-१५॥

    लक्षयित्वा हि अभिप्रायम् प्रिय कामा सुदक्षिणा ।
    सम्चोदयति राजानम् मद् अर्थम् मदिर ईक्षणा ॥२-१६-१६॥

    सा प्रहृष्टा महाराजम् हितकामानुवर्तिनी ।
    जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥२-१६-१७॥

    दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
    सुमम्त्रम् प्राहिणोद्दूत मर्थकामकरम् मम ॥२-१६-१८॥

    यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूताअगतः ।
    ध्रुवम् अद्य एव माम् राजा यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति ॥२-१६-१९॥

    हन्त शीघ्रम् इतः गत्वा द्रक्ष्यामि च मही पतिः ।
    सह त्वम् परिवारेण सुखम् आस्स्व रमस्य च ॥२-१६-२०॥

    पति सम्मानिता सीता भर्तारम् असित ईक्षणा ।
    आद्वारम् अनुवव्राज मन्गलानि अभिदध्युषी ॥२-१६-२१॥

    राज्यम् द्विजातिभिर्जुष्टम् राजसूयाभिषेचनम् ।
    कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥२-१६-२२॥

    दीक्षितम् व्रतसम्पन्नम् वराजिनधरम् शुचिम् ।
    कुरङ्गपाणिम् च पश्यन्ती त्वाम् भजाम्यहम् ॥२-१६-२३॥

    पूर्वाम् दिशम् वज्रधरो दक्षिणाम् पातु ते यमः ।
    वरुणः पश्चिमामाशाम् धनेशस्तूत्तराम्  दिशम् ॥२-१६-२४॥

    अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमगLअः ।
    निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥२-१६-२५॥

    पर्वतादिव निष्क्रम्य सिम्हो गिरिगुहाशयः ।
    लक्ष्मणम् द्वारिसोऽपश्यत् प्रह्वञ्जलिपुटम् स्थितम् ॥२-१६-२६॥

    अथ मध्यमकक्ष्यायाम् समागच्छत् सुहृज्जनैः ।
    स सर्वान् अर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥२-१६-२७॥
    ततः पावक सम्काशम् आरुरोह रथ उत्तमम् ।
    वैयाघ्रम् पुरुष्व्या घो राजितम् राजनम्दनः ॥२-१६-२८॥

    मेघनादमसम्बाधम् मणिहेमविभूशितम् ।
    मुष्णन्तम् इव चक्षूम्षि प्रभया हेम वर्चसम् ॥२-१६-२९॥
    करेणु शिशु कल्पैः च युक्तम् परम वाजिभिः ।
    हरि युक्तम् सहस्र अक्षो रथम् इन्द्रैव आशुगम् ॥२-१६-३०॥
    प्रययौ तूर्णम् आस्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ।

    स पर्जन्यैव आकाशे स्वनवान् अभिनादयन् ॥२-१६-३१॥
    निकेतान् निर्ययौ श्रीमान् महा अभ्रात् इव चन्द्रमाः ।

    चत्र चामर पाणिस् तु लक्ष्मणो राघव अनुजः ॥२-१६-३२॥
    जुगोप भ्रातरम् भ्राता रथम् आस्थाय पृष्ठतः ।

    ततः हल हला शब्दः तुमुलः समजायत ॥२-१६-३३॥
    तस्य निष्क्रममाणस्य जन ओघस्य समन्ततः ।

    ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥२-१६-३४॥
    अनुजग्मुस्तदा रामम् शतशोऽथ सहस्रशः ।

    अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥२-१६-३५॥
    खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशम्सवो जनाः ।

    ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥२-१६-३६॥
    सिम्हनादाश्च शूराणाम् तदा शुश्रुविरे पथि ।

    हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥२-१६-३७॥
    कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिम्दमः ।

    रामम् सर्वानवद्याण्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥२-१६-३८॥
    वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।

    नूनम् नन्धिति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥२-१६-३९॥
    पश्यन्ती सिद्धयात्रम् त्वाम् पित्र्यम् राज्यमुपस्थितम् ।

    सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीताम् सीमन्तिनीम् वराम् ॥२-१६-४०॥
    अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।

    तया सुचरितम् देव्या पुरा नूनम् महत्तपः ॥२-१६-४१॥
    रोहिणीव शशाङ्केन रामसम्योगमाप या ।

    इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥२-१६-४२॥
    शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।

    स राघवः तत्र कथा प्रलापम् ।
    शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
    आत्म अधिकारा विविधाः च वाचः ।
    प्रहृष्ट रूपस्य पुरे जनस्य ॥२-१६-४३॥

    एष श्रियम् गच्चति राघवो अद्य।
    राज प्रसादात् विपुलाम् गमिष्यन् ।
    एते वयम् सर्व समृद्ध कामा।
    येषाम् अयम् नो भविता प्रशास्ता ॥२-१६-४४॥

    लाभो जनस्य अस्य यद् एष सर्वम् ।
    प्रपत्स्यते राष्ट्रम् इदम् चिराय ।
    स घोषवद्भिः च हयैः सनागैः ।
    पुरह्सरैः स्वस्तिक सूत मागधैः ॥२-१६-४५॥

    स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः ।
    पुरस्सरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
    महीयमानः प्रवरैः च वादकैः ।
    अभिष्टुतः वैश्रवणो यथा ययौ॥२-१६-४६॥

    करेणु मातन्ग रथ अश्व सम्कुलम् ।
    महा जन ओघैः परिपूर्ण चत्वरम् ।
    पभूतरत्नम् बहुपण्यसम्चयम् ।
    ददर्श रामो विमलम् महापथम् ॥२-१६-४७॥

    ॥ इति श्रिमद् Rअमयने षोडश सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः ॥२-१६॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥२-१७॥

    स रामः रथम् आस्थाय सम्प्रह्Rष्ट सुह्Rज् जनः ।
    पताकाध्वजसंपन्नं महार्हगुरुधूपितम् ॥२-१७-१॥

    अपश्यन् नगरम् श्रीमान् नाना जन समाकुलम् ।
    स ग्Rहैः अभ्र सम्काशैः पाण्डुरैः उपशोभितम् ॥२-१७-२॥

    राज मार्गम् ययौ रामः मध्येन अगरु धूपितम् ।
    चन्दनानाम् च मुख्यानामगुरूणाम् च सम्चयैः ॥२-१७-३॥

    उत्तमानाम् च गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च ।
    अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैः स्फाटिकैरपि ॥२-१७-४॥

    शोभमानम् असम्बाधम् तम् राज पथम् उत्तमम् ।
    सम्व्Rतम् विविधैः पण्यैः भक्ष्यैः उच्च अवचैः अपि ॥२-१७-५॥

    ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथम् यथा ।
    दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगुरुचम्दनैः ॥२-१७-६॥

    नानामाल्योपगंधैश्च सदाभ्यर्चितचत्वरम् ।
    आशीर् वादान् बहून् श्Rण्वन् सुह्Rद्भिः समुदीरितान् ॥२-१७-७॥

    यथा अर्हम् च अपि सम्पूज्य सर्वान् एव नरान् ययौ ।
    पितामहैः आचरितम् तथैव प्रपितामहैः ॥२-१७-८॥

    अद्य उपादाय तम् मार्गम् अभिषिक्तः अनुपालय ।
    यथा स्म लालिताः पित्रा यथा पूर्वैः पितामहैः ॥२-१७-९॥

    ततः सुखतरम् सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ।
    अलमद्य हि भुक्तेन परम अर्थैः अलम् च नः ॥२-१७-१०॥

    यथा पश्याम निर्यान्तम् रामम् राज्ये प्रतिष्ठितम् ।
    ततः हि न प्रियतरम् न अन्यत् किम्चित् भविष्यति ॥२-१७-११॥

    यथा अभिषेको रामस्य राज्येन अमित तेजसः ।
    एताः च अन्याः च सुह्Rदाम् उदासीनः कथाः शुभाः ॥२-१७-१२॥

    आत्म सम्पूजनीः श्Rण्वन् ययौ रामः महा पथम् ।
    न हि तस्मान् मनः कश्चिच् चक्षुषी वा नर उत्तमात् ॥२-१७-१३॥

    नरः शक्नोति अपाक्रष्टुम् अतिक्रान्ते अपि राघवे ।
    यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ॥२-१७-१४॥

    निन्दतः सर्वलोकेषु स्वात्माप्येनम् विगर्हते ।
    सर्वेषाम् स हि धर्म आत्मा वर्णानाम् कुरुते दयाम् ॥२-१७-१५॥

    चतुर्णाम् हि वयह्स्थानाम् तेन ते तम् अनुव्रताः ।
    चत्पुष्पथान् देवपथाम्श्चैत्यान्यायतनानि च ॥२-१७-१६॥

    प्रदक्षिणम् परिहरन् जगाम नृपतेस्सुतः ।
    स राज कुलम् आसाद्य महा इन्द्र भवन उपमम् ॥२-१७-१७॥

    प्रासादश्पङ्गैर्विविधैः कैलासशिखरोपमैः ।
    आवारयद्भि र्गनं विमानैरिव पाण्डुरैः ॥२-१७-१८॥

    वर्धमानगृहैश्चापि रत्न जालपरिष्कृतैः ।
    तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ॥२-१७-१९॥

    राज पुत्रः पितुर् वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ।
    स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ॥२-१७-२०॥

    पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ।
    स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथ आत्मजः ॥२-१७-२१॥

    सम्निवर्त्य जनम् सर्वम् शुद्ध अन्तः पुरम् अभ्यगात् ।
    तस्मिन् प्रविष्टे पितुर् अन्तिकम् तदा ।
    जनः स सर्वो मुदितः न्Rप आत्मजे ।
    प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमम् ।
    यथा उदयम् चन्द्रमसः सरित् पतिः ॥२-१७-२२॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तदशःसर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥२-१७॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥२-१८॥

    स ददर्श आसने रामः निषण्णम् पितरम् शुभे ।
    कैकेयी सहितम् दीनम् मुखेन परिशुष्यता ॥२-१८-१॥

    स पितुः चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् ।
    ततः ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥२-१८-२॥

    राम इति उक्त्वा च वचनम् वाष्प पर्याकुल ईक्षणः ।
    शशाक न्Rपतिर् दीनो न ईक्षितुम् न अभिभाषितुम् ॥२-१८-३॥

    तत् अपूर्वम् नर पतेर् द्Rष्ट्वा रूपम् भय आवहम् ।
    रामः अपि भयम् आपन्नः पदा स्प्Rष्ट्वा इव पन्नगम् ॥२-१८-४॥

    इन्द्रियैः अप्रह्Rष्टैअः तम् शोक सम्ताप कर्शितम् ।
    निह्श्वसन्तम् महा राजम् व्यथित आकुल चेतसम् ॥२-१८-५॥
    ऊर्मि मालिनम् अक्षोभ्यम् क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् ।
    उपप्लुतम् इव आदित्यम् उक्त अन्Rतम् Rषिम् यथा ॥२-१८-६॥

    अचिन्त्य कल्पम् हि पितुस् तम् शोकम् उपधारयन् ।
    बभूव सम्रब्धतरः समुद्रैव पर्वणि ॥२-१८-७॥

    चिन्तयाम् आस च तदा रामः पित्R हिते रतः ।
    किम्स्विद् अद्य एव न्Rपतिर् न माम् प्रत्यभिनन्दति ॥२-१८-८॥

    अन्यदा माम् पिता द्Rष्ट्वा कुपितः अपि प्रसीदति ।
    तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किम् आयासः प्रवर्तते ॥२-१८-९॥

    स दीनैव शोक आर्तः विषण्ण वदन द्युतिः ।
    कैकेयीम् अभिवाद्य एव रामः वचनम् अब्रवीत् ॥२-१८-१०॥

    कच्चिन् मया न अपराधम् अज्ञानात् येन मे पिता ।
    कुपितः तन् मम आचक्ष्व त्वम् चैव एनम् प्रसादय ॥२-१८-११॥

    अप्रसन्नमनाः किम् नु सदा मां प्रति वत्सलः ।
    विवर्ण वदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते ॥२-१८-१२॥

    शारीरः मानसो वा अपि कच्चित् एनम् न बाधते ।
    सम्तापो वा अभितापो वा दुर्लभम् हि सदा सुखम् ॥२-१८-१३॥

    कच्चिन् न किम्चित् भरते कुमारे प्रिय दर्शने ।
    शत्रुघ्ने वा महा सत्त्वे मात्RRणाम् वा मम अशुभम् ॥२-१८-१४॥

    अतोषयन् महा राजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः ।
    मुहूर्तम् अपि न इच्चेयम् जीवितुम् कुपिते न्Rपे ॥२-१८-१५॥

    यतः मूलम् नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इह आत्मनः ।
    कथम् तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥२-१८-१६॥

    कच्चित् ते परुषम् किम्चित् अभिमानात् पिता मम ।
    उक्तः भवत्या कोपेन यत्र अस्य लुलितम् मनः ॥२-१८-१७॥

    एतत् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिप्Rच्चतः ।
    किम् निमित्तम् अपूर्वो अयम् विकारः मनुज अधिपे ॥२-१८-१८॥

    एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।
    उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥२-१८-१९॥

    न राजा कुपितो राम व्यसनम् नास्य किम्चन ।
    किम्चिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते ॥२-१८-२०॥

    प्रियम् त्वामप्रियम् वक्तुम् वाणी नास्योपपर्तते ।
    तदवश्यम् त्वया कार्यम् यदनेनाश्रुतम् मम ॥२-१८-२१॥

    एष मह्यम् वरम् दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च ।
    स पश्चात्तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥२-१८-२२॥

    अतिसृज्य ददानीति वरम् मम विशाम्पतिः ।
    स निरर्थं गतजले सेतुम् बन्धितुमिच्छति ॥२-१८-२३॥

    धर्मूलमिदम् राम विदितम् च सतामपि ।
    तत्सत्यम् न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥२-१८-२४॥

    यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभम् वा यदि वाऽशुभम् ।
    करिष्यसि ततः सर्वमाख्यामि पुनस्त्वहम् ॥२-१८-२५॥

    यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते ।
    ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥२-१८-२६॥

    एतात्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।
    उवाच व्यथितो रामस्ताम् देवीम् नृपसन्निधौ ॥२-१८-२७॥

    अहो धिङ्नार्हसे देवि पक्तुं मामीदृशं वचः ।
    अहम् हि वचनात् राज्ञः पतेयम् अपि पावके ॥२-१८-२८॥
    भक्षयेयम् विषम् तीक्ष्णम् मज्जेयम् अपि च अर्णवे ।
    नियुक्तः गुरुणा पित्रा न्Rपेण च हितेन च ॥२-१८-२९॥

    तत् ब्रूहि वचनम् देवि राज्ञो यद् अभिकान्क्षितम् ।
    करिष्ये प्रतिजाने च रामः द्विर् न अभिभाषते ॥२-१८-३०॥

    तम् आर्जव समायुक्तम् अनार्या सत्य वादिनम् ।
    उवाच रामम् कैकेयी वचनम् भ्Rश दारुणम् ॥२-१८-३१॥

    पुरा देव असुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
    रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महा रणे ॥२-१८-३२॥

    तत्र मे याचितः राजा भरतस्य अभिषेचनम् ।
    गमनम् दण्डक अरण्ये तव च अद्य एव राघव ॥२-१८-३३॥

    यदि सत्य प्रतिज्ञम् त्वम् पितरम् कर्तुम् इच्चसि ।
    आत्मानम् च नर रेष्ठ मम वाक्यम् इदम् श्Rणु ॥२-१८-३४॥

    स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् ।
    त्वया अरण्यम् प्रवेष्टव्यम् नव वर्षाणि पन्च च ॥२-१८-३५॥

    भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचन्म् ।
    त्वदर्थे विहितम् राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥२-१८-३६॥

    सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डक अरण्यम् आश्रितः ।
    अभिषेकम् इमम् त्यक्त्वा जटा चीर धरः वस ॥२-१८-३७॥

    भरतः कोसल पुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् ।
    नाना रत्न समाकीर्णम् सवाजि रथ कुन्जराम् ॥२-१८-३८॥

    एतेन त्वां नरेन्द्रोयम् कारुण्येन समाप्लुतः ।
    शोकसंक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥२-१८-३९॥

    एतत्कुरु नरेन्ध्रस्य वचनं रघुनन्दन ।
    सत्यन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥२-१८-४०॥

    इतीव तस्यां परुषम् वदन्त्याम् ।
    नचैव रामः प्रविवेश शोकम् ।
    प्रविव्यधे चापि महानुभावो ।
    राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥२-१८-४१॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डेअष्टादशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥२-१८॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥२-१९॥

    तत् अप्रियम् अमित्रघ्नः वचनम् मरण उपमम् ।
    श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ॥२-१९-१॥

    एवम् अस्तु गमिष्यामि वनम् वस्तुम् अहम् तु अतः ।
    जटा चीर धरः राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥२-१९-२॥

    इदम् तु ज्ञातुम् इच्चामि किम् अर्थम् माम् मही पतिः ।
    न अभिनन्दति दुर्धर्षो यथा पुरम् अरिम् दमः ॥२-१९-३॥

    मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तव अग्रतः ।
    यास्यामि भव सुप्रीता वनम् चीर जटा धरः ॥२-१९-४॥

    हितेन गुरुणा पित्रा क्Rतज्ञेन न्Rपेण च ।
    नियुज्यमानो विश्रब्धम् किम् न कुर्यात् अहम् प्रियम् ॥२-१९-५॥

    अलीकम् मानसम् तु एकम् ह्Rदयम् दहति इव मे ।
    स्वयम् यन् न आह माम् राजा भरतस्य अभिषेचनम् ॥२-१९-६॥

    अहम् हि सीताम् राज्यम् च प्राणान् इष्टान् धनानि च ।
    ह्Rष्टः भ्रात्रे स्वयम् दद्याम् भरताय अप्रचोदितः ॥२-१९-७॥

    किम् पुनर् मनुज इन्द्रेण स्वयम् पित्रा प्रचोदितः ।
    तव च प्रिय काम अर्थम् प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥२-१९-८॥

    तत् आश्वासय हि इमम् त्वम् किम् न्व् इदम् यन् मही पतिः ।
    वसुधा आसक्त नयनो मन्दम् अश्रूणि मुन्चति ॥२-१९-९॥

    गच्चन्तु च एव आनयितुम् दूताः शीघ्र जवैः हयैः ।
    भरतम् मातुल कुलात् अद्य एव न्Rप शासनात् ॥२-१९-१०॥

    दण्डक अरण्यम् एषो अहम् इतः गच्चामि सत्वरः ।
    अविचार्य पितुर् वाक्यम् समावस्तुम् चतुर् दश ॥२-१९-११॥

    सा ह्Rष्टा तस्य तत् वाक्यम् श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
    प्रस्थानम् श्रद्दधाना हि त्वरयाम् आस राघवम् ॥२-१९-१२॥

    एवम् भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्र जवैः हयैः ।
    भरतम् मातुल कुलात् उपावर्तयितुम् नराः ॥२-१९-१३॥

    तव तु अहम् क्षमम् मन्ये न उत्सुकस्य विलम्बनम् ।
    राम तस्मात् इतः शीघ्रम् वनम् त्वम् गन्तुम् अर्हसि ॥२-१९-१४॥

    व्रीडा अन्वितः स्वयम् यच् च न्Rपः त्वाम् न अभिभाषते ।
    न एतत् किम्चिन् नर श्रेष्ठ मन्युर् एषो अपनीयताम् ॥२-१९-१५॥

    यावत् त्वम् न वनम् यातः पुरात् अस्मात् अभित्वरन् ।
    पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते अपि वा ॥२-१९-१६॥

    धिक् कष्टम् इति निह्श्वस्य राजा शोक परिप्लुतः ।
    मूर्चितः न्यपतत् तस्मिन् पर्यन्के हेम भूषिते ॥२-१९-१७॥

    रामः अपि उत्थाप्य राजानम् कैकेय्या अभिप्रचोदितः ।
    कशया इव आहतः वाजी वनम् गन्तुम् क्Rत त्वरः ॥२-१९-१८॥

    तत् अप्रियम् अनार्याया वचनम् दारुण उदरम् ।
    श्रुत्वा गत व्यथो रामः कैकेयीम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥२-१९-१९॥

    न अहम् अर्थ परः देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे ।
    विद्धि माम् Rषिभिस् तुल्यम् केवलम् धर्मम् आस्थितम् ॥२-१९-२०॥

    यद् अत्रभवतः किम्चित् शक्यम् कर्तुम् प्रियम् मया ।
    प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा क्Rतम् एव तत् ॥२-१९-२१॥

    न हि अतः धर्म चरणम् किम्चित् अस्ति महत्तरम् ।
    यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचन क्रिया ॥२-१९-२२॥

    अनुक्तः अपि अत्रभवता भवत्या वचनात् अहम् ।
    वने वत्स्यामि विजने वर्षाणि इह चतुर् दश ॥२-१९-२३॥

    न नूनम् मयि कैकेयि किम्चित् आशम्ससे गुणम् ।
    यद् राजानम् अवोचः त्वम् मम ईश्वरतरा सती ॥२-१९-२४॥

    यावन् मातरम् आप्Rच्चे सीताम् च अनुनयाम्य् अहम् ।
    ततः अद्य एव गमिष्यामि दण्डकानाम् महद् वनम् ॥२-१९-२५॥

    भरतः पालयेद् राज्यम् शुश्रूषेच् च पितुर् यथा ।
    तहा भवत्या कर्तव्यम् स हि धर्मः सनातनः ॥२-१९-२६॥

    स रामस्य वचः श्रुत्वा भ्Rशम् दुह्ख हतः पिता ।
    शोकात् अशक्नुवन् बाष्पम् प्ररुरोद महा स्वनम् ॥२-१९-२७॥

    वन्दित्वा चरणौ रामः विसम्ज्ञस्य पितुस् तदा ।
    कैकेय्याः च अपि अनार्याया निष्पपात महा द्युतिः ॥२-१९-२८॥

    स रामः पितरम् क्Rत्वा कैकेयीम् च प्रदक्षिणम् ।
    निष्क्रम्य अन्तः पुरात् तस्मात् स्वम् ददर्श सुह्Rज् जनम् ॥२-१९-२९॥

    तम् बाष्प परिपूर्ण अक्षः प्Rष्ठतः अनुजगाम ह ।
    लक्ष्मणः परम क्रुद्धः सुमित्र आनन्द वर्धनः ॥२-१९-३०॥

    आभिषेचनिकम् भाण्डम् क्Rत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
    शनैः जगाम सापेक्षो द्Rष्टिम् तत्र अविचालयन् ॥२-१९-३१॥

    न च अस्य महतीम् लक्ष्मीम् राज्य नाशो अपकर्षति ।
    लोक कान्तस्य कान्तत्वम् शीत रश्मेर् इव क्षपा ॥२-१९-३२॥

    न वनम् गन्तु कामस्य त्यजतः च वसुम्धराम् ।
    सर्व लोक अतिगस्य इव लक्ष्यते चित्त विक्रिया ॥२-१९-३३॥

    प्रतिषिद्ध्य शुभम् छत्रं व्यजने च स्वलंकृते ।
    विसर्जयित्वा स्वजनं रथम् पौरास्तथा जन्नान् ॥२-१९-३४॥
    धारयन् मनसा दुह्खम् इन्द्रियाणि निग्Rह्य च ।
    प्रविवेश आत्मवान् वेश्म मातुर प्रिय शम्सिवान् ॥२-१९-३५॥

    सर्वो ह्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः ।
    नालक्षयत् रामस्य किम्चिदाकारमानने ॥२-१९-३६॥

    उचितम् च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मनः ।
    शारदः समुदीर्णाम्शुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥२-१९-३७॥

    वाचा मधुरया रामः स्र्वं सम्मानयन् जनम् ।
    मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥२-१९-३८॥

    तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।
    सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम् ॥२-१९-३९॥

    प्रविश्य वेश्म अतिभ्Rशम् मुदा अन्वितम् ।
    समीक्ष्य ताम् च अर्थ विपत्तिम् आगताम् ।
    न चैव रामः अत्र जगाम विक्रियाम् ।
    सुह्Rज् जनस्य आत्म विपत्ति शन्कया ॥२-१९-४०॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविम्शःसर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥२-१९॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः ॥२-२०॥

    तस्मिम्स्तु पुरुष्व्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
    आर्तशच्दो महान् जज्ञे स्त्रीणाम न्तःपुरे तदा ॥२-२०-१॥

    क्R^त्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तः पुरस्य च ।
    गतिर्यः शरणम् चासीत् स रोओमोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२-२०-२॥

    कौसल्यायाम् यथा युक्तो जनन्याम् वर्तते सदा ।
    तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥२-२०-३॥

    न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
    कृद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥२-२०-४॥

    अभुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकम् चरत्ययम् ।
    यो गतिम् सर्वभूतानाम् परित्यजति राघवम् ॥२-२०-५॥

    इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
    पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरम् चापि चुक्रुशुः ॥२-२०-६॥

    स हि चान्तः पुरे घोरमार्तशब्धम् महीपतिः ।
    पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने ॥२-२०-७॥

    रामः तु भ्Rशम् आयस्तः निह्श्वसन्न् इव कुन्जरः ।
    जगाम सहितः भ्रात्रा मातुर् अन्तः पुरम् वशी ॥२-२०-८॥

    सो अपश्यत् पुरुषम् तत्र व्Rद्धम् परम पूजितम् ।
    उपविष्टम् ग्Rह द्वारि तिष्ठतः च अपरान् बहून् ॥२-२०-९॥

    द्R^ष्ट्वै तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।
    जयेन जयताम् श्रेष्ठम् वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥२-२०-१०॥

    प्रविश्य प्रथमाम् कक्ष्याम् द्वितीयायाम् ददर्श सः ।
    ब्राह्मणान् वेद सम्पन्नान् व्Rद्धान् राज्ञा अभिसत्क्Rतान् ॥२-२०-११॥

    प्रणम्य रामः तान् व्Rद्धाम्स् त्Rतीयायाम् ददर्श सः ।
    स्त्रियो व्Rद्धाः च बालाः च द्वार रक्षण तत्पराः ॥२-२०-१२॥

    वर्धयित्वा प्रह्Rष्टाः ताः प्रविश्य च ग्Rहम् स्त्रियः ।
    न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियम् तदा ॥२-२०-१३॥

    कौसल्या अपि तदा देवी रात्रिम् स्थित्वा समाहिता ।
    प्रभाते तु अकरोत् पूजाम् विष्णोह् पुत्र हित एषिणी ॥२-२०-१४॥

    सा क्षौम वसना ह्Rष्टा नित्यम् व्रत परायणा ।
    अग्निम् जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् क्Rत मन्गला ॥२-२०-१५॥

    प्रविश्य च तदा रामः मातुर् अन्तः पुरम् शुभम् ।
    ददर्श मातरम् तत्र हावयन्तीम् हुत अशनम् ॥२-२०-१६॥

    देवकार्यनिमित्तम् च तत्रापश्यत् समुद्यतम्।
    दध्यक्षतम् घृतम् चैव मोदकान् हविषस्तदा ॥२-२०-१७॥
    लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसम् कृसरम् तथा ।
    समिधः पूर्णकुम्भाम्श्छ ददर्श रघुनम्दनः ॥२-२०-१८॥

    ताम् शुक्लक्षौमसम्वीताम् व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
    तर्पयन्तीम् ददर्शाद्भिः देवताम् देववर्णिनीम् ॥२-२०-१९॥

    सा चिरस्य आत्मजम् द्Rष्ट्वा मात्R नन्दनम् आगतम् ।
    अभिचक्राम सम्ह्Rष्टा किशोरम् वडवा यथा ॥२-२०-२०॥

    स मातरमभिक्रान्तामुपसम्गृह्य राघवः ।
    परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाग्रातश्च मूर्धनि ॥२-२०-२१॥

    तम् उवाच दुराधर्षम् राघवम् सुतम् आत्मनः ।
    कौसल्या पुत्र वात्सल्यात् इदम् प्रिय हितम् वचः ॥२-२०-२२॥

    व्Rद्धानाम् धर्म शीलानाम् राजर्षीणाम् महात्मनाम् ।
    प्राप्नुहि आयुः च कीर्तिम् च धर्मम् च उपहितम् कुले ॥२-२०-२३॥

    सत्य प्रतिज्ञम् पितरम् राजानम् पश्य राघव ।
    अद्य एव हि त्वाम् धर्म आत्मा यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति ॥२-२०-२४॥

    दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
    मातरम् राघवः किम्चित् प्रसार्य अन्जलिम् अब्रवीत् ॥२-२०-२५॥

    स स्वभाव विनीतः च गौरवाच् च तदा आनतः ।
    प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥२-२०-२६॥

    देवि नूनम् न जानीषे महद् भयम् उपस्थितम् ।
    इदम् तव च दुह्खाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥२-२०-२७॥

    गमिष्ये दण्डकारण्यम् किमनेनासनेन मे ।
    विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयम् मामुपस्थितः ॥२-२०-२८॥

    चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
    मधु मूल फलैः जीवन् हित्वा मुनिवद् आमिषम् ॥२-२०-२९॥

    भरताय महा राजो यौवराज्यम् प्रयच्चति ।
    माम् पुनर् दण्डक अरण्यम् विवासयति तापसम् ॥२-२०-३०॥

    स ष्ट्चाअष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
    आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च चर्तयन् ॥२-२०-३१॥

    सा निकृत्तैव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
    पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥२-२०-३२॥

    ताम् अदुह्ख उचिताम् द्Rष्ट्वा पतिताम् कदलीम् इव ।
    रामः तु उत्थापयाम् आस मातरम् गत चेतसम् ॥२-२०-३३॥

    उपाव्Rत्य उत्थिताम् दीनाम् वडवाम् इव वाहिताम् ।
    पाम्शु गुण्ठित सर्व अग्नीम् विममर्श च पाणिना ॥२-२०-३४॥

    सा राघवम् उपासीनम् असुख आर्ता सुख उचिता ।
    उवाच पुरुष व्याघ्रम् उपश्Rण्वति लक्ष्मणे ॥२-२०-३५॥

    यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
    न स्म दुह्खम् अतः भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा ॥२-२०-३६॥

    एकएव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।
    अप्रजा अस्मि इति सम्तापो न हि अन्यः पुत्र विद्यते ॥२-२०-३७॥

    न द्Rष्ट पूर्वम् कल्याणम् सुखम् वा पति पौरुषे ।
    अपि पुत्रे विपश्येयम् इति राम आस्थितम् मया ॥२-२०-३८॥

    सा बहूनि अमनोज्ञानि वाक्यानि ह्Rदयच्चिदाम् ।
    अहम् श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणाम् वरा सती ॥२-२०-३९॥

    अतः दुह्खतरम् किम् नु प्रमदानाम् भविष्यति ।
    त्वयि सम्निहिते अपि एवम् अहम् आसम् निराक्Rता ॥२-२०-४०॥

    त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
    किम् पुनः प्रोषिते तात ध्रुवम् मरणम् एव मे ॥२-२०-४१॥

    अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्य्मतन्त्रिता ।
    परिवारेण कैकेय्या समा वाप्यथवाऽवरा ॥२-२०-४२॥

    यो हि माम् सेवते कश्चित् अथ वा अपि अनुवर्तते ।
    कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो न अभिभाषते ॥२-२०-४३॥

    नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत् ।
    कैकेय्या वदनम् द्रष्टुम् पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥२-२०-४४॥

    दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।
    असितानि प्रकान्क्षन्त्या मया दुह्ख परिक्षयम् ॥२-२०-४५॥

    तदक्षयम् महाद्दुःखम् नोत्सहे सहितुम् चिरम् ।
    विप्रकारम् सपत्नीनामेवम् जीर्णापि राघव ॥२-२०-४६॥

    अपश्यन्ती तव मुखम् परिपूर्णशशिप्रभम् ।
    कृपणा वर्तयिष्यामि कथम् कृपणजीविकाम् ॥२-२०-४७॥

    उपवासैः च योगैः च बहुभिः च परिश्रमैः ।
    दुह्खम् सम्वर्धितः मोघम् त्वम् हि दुर्गतया मया ॥२-२०-४८॥

    स्थिरम् तु हृदयम् मन्ये मम इदम् यन् न दीर्यते ।
    प्रावृषि इव महा नद्याः स्पृष्टम् कूलम् नव अम्भसा ॥२-२०-४९॥

    मम एव नूनम् मरणम् न विद्यते ।
    न च अवकाशो अस्ति यम क्षये मम ।
    यद् अन्तको अद्य एव न माम् जिहीर्षति ।
    प्रसह्य सिम्हो रुदतीम् म्Rगीम् इव ॥२-२०-५०॥

    स्थिरम् हि नूनम् हृदयम् मम आयसम् ।
    न भिद्यते यद् भुवि न अवदीर्यते ।
    अनेन दुःखेन च देहम् अर्पितम् ।
    ध्रुवम् हि अकाले मरणम् न विद्यते ॥२-२०-५१॥

    इदम् तु दुःखम् यद् अनर्थकानि मे।
    व्रतानि दानानि च सम्यमाः च हि ।
    तपः च तप्तम् यद् अपत्य कारणात् ।
    सुनिष्फलम् बीजम् इव उप्तम् ऊषरे ॥२-२०-५२॥

    यदि हि अकाले मरणम् स्वया इच्चया ।
    लभेत कश्चित् गुरु दुःख कर्शितः ।
    गता अहम् अद्य एव परेत सम्सदम् ।
    विना त्वया धेनुर् इव आत्मजेन वै ॥२-२०-५३॥

    अथापि किम् जीवित मद्य मे वृथा ।
    त्वया विना च्न्द्रनिभाननप्रभ ।
    अनुव्रजिष्यामि वनम् त्वयैव गौः ।
    सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥२-२०-५४॥

    भृशम् असुखम् अमर्षिता तदा ।
    बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
    व्यसनम् उपनिशाम्य सा महत् ।
    सुतम् इव बद्धम् अवेक्ष्य किम्नरी ॥२-२०-५५॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विम्शःसर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः ॥२-२०॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥२-२१॥

    तथा तु विलपन्तीम् ताम् कौसल्याम् राम मातरम् ।
    उवाच लक्ष्मणो दीनः तत् काल सदृशम् वचः ॥२-२१-१॥

    न रोचते मम अपि एतत् आर्ये यद् राघवो वनम् ।
    त्यक्त्वा राज्य श्रियम् गच्चेत् स्त्रिया वाक्य वशम् गतः ॥२-२१-२॥

    विपरीतः च वृद्धः च विषयैः च प्रधर्षितः ।
    नृपः किम् इव न ब्रूयाच् चोद्यमानः समन्मथः ॥२-२१-३॥

    न अस्य अपराधम् पश्यामि न अपि दोषम् तथा विधम् ।
    येन निर्वास्यते राष्ट्रात् वन वासाय राघवः ॥२-२१-४॥

    न तम् पश्याम्य् अहम् लोके परोक्षम् अपि यो नरः ।
    स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्यदोषमुदाहरेत् ॥२-२१-५॥

    देव कल्पम् ऋजुम् दान्तम् रिपूणाम् अपि वत्सलम् ।
    अवेक्षमाणः को धर्मम् त्यजेत् पुत्रम् अकारणात् ॥२-२१-६॥

    तत् इदम् वचनम् राज्ञः पुनर् बाल्यम् उपेयुषः ।
    पुत्रः को हृदये कुर्यात् राज व्Rत्तम् अनुस्मरन् ॥२-२१-७॥

    यावद् एव न जानाति कश्चित् अर्थम् इमम् नरः ।
    तावद् एव मया साधम् आत्मस्थम् कुरु शासनम् ॥२-२१-८॥

    मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
    कः समर्थो अधिकम् कर्तुम् कृत अन्तस्य इव तिष्ठतः ॥२-२१-९॥

    निर्मनुष्याम् इमाम् सर्वाम् अयोध्याम् मनुज ऋषभ ।
    करिष्यामि शरैअः तीक्ष्णैः यदि स्थास्यति विप्रिये ॥२-२१-१०॥

    भरतस्य अथ पक्ष्यो वा यो वा अस्य हितम् इच्चति ।
    सर्वान् एतान् वधिष्यामि मृदुर् हि परिभूयते ॥२-२१-११॥

    प्रोत्साहितोऽयम् कैकेय्या स दुष्टो यदिः पिता ।
    अमित्रभूतो निस्सङ्गम् वध्यताम् बध्यतामपि ॥२-२१-१२॥

    गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
    उत्फथम् प्रतिपन्नस्य कार्यम् भवति शासन्म् ॥२-२१-१३॥

    बलमेष किमाश्रित्य हेतुम् वा पुरुषर्षभ ।
    दातुमिच्छति कैकेय्य राज्यम् स्थितमिदम् तव ॥२-२१-१४॥

    त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरम् अनुत्तमम् ।
    कस्य शक्तिः श्रियम् दातुम् भरताय अरि शासन ॥२-२१-१५॥

    अनुरक्तः अस्मि भावेन भ्रातरम् देवि तत्त्वतः ।
    सत्येन धनुषा चैव दत्तेन इष्टेन ते शपे ॥२-२१-१६॥

    दीप्तम् अग्निम् अरण्यम् वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते ।
    प्रविष्टम् तत्र माम् देवि त्वम् पूर्वम् अवधारय ॥२-२१-१७॥

    हरामि वीर्यात् दुह्खम् ते तमः सूर्यैव उदितः ।
    देवी पश्यतु मे वीर्यम् राघवः चैव पश्यतु ॥२-२१-१८॥

    एतत् तु वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
    उवाच रामम् कौसल्या रुदन्ती शोक लालसा ॥२-२१-१९॥

    भ्रातुस् ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतम् त्वया ।
    यद् अत्र अनन्तरम् तत् त्वम् कुरुष्व यदि रोचते ॥२-२१-२०॥

    न च अधर्म्यम् वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
    विहाय शोक सम्तप्ताम् गन्तुम् अर्हसि माम् इतः ॥२-२१-२१॥

    धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मम् चरितुम् इच्चसि ।
    शुश्रूष माम् इहस्थः त्वम् चर धर्मम् अनुत्तमम् ॥२-२१-२२॥

    शुश्रूषुर् जननीम् पुत्र स्व गृहे नियतः वसन् ।
    परेण तपसा युक्तः काश्यपः त्रिदिवम् गतः ॥२-२१-२३॥

    यथा एव राजा पूज्यः ते गौरवेण तथा हि अहम् ।
    त्वाम् न अहम् अनुजानामि न गन्तव्यम् इतः वनम् ॥२-२१-२४॥

    त्वद् वियोगान् न मे कार्यम् जीवितेन सुखेन वा ।
    त्वया सह मम श्रेयः तृणानाम् अपि भक्षणम् ॥२-२१-२५॥

    यदि त्वम् यास्यसि वनम् त्यक्त्वा माम् शोक लालसाम् ।
    अहम् प्रायम् इह आसिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२-२१-२६॥

    ततः स्त्वम् प्राप्स्यसे पुत्र निरयम् लोक विश्रुतम् ।
    ब्रह्म हत्याम् इव अधर्मात् समुद्रः सरिताम् पतिः ॥२-२१-२७॥

    विलपन्तीम् तथा दीनाम् कौसल्याम् जननीम् ततः ।
    उवाच रामः धर्म अत्मा वचनम् धर्म सम्हितम् ॥२-२१-२८॥

    न अस्ति शक्तिः पितुर् वाक्यम् समतिक्रमितुम् मम ।
    प्रसादये त्वाम् शिरसा गन्तुम् इच्चाम्य् अहम् वनम् ॥२-२१-२९॥

    ऋषिणा च पितुर् वाक्यम् कुर्वता व्रत चारिणा ।
    गौर् हता जानता धर्मम् कण्डुना अपि विपश्चिता ॥२-२१-३०॥

    अस्माकम् च कुले पूर्वम् सगरस्य आज्ञया पितुः ।
    खनद्भिः सागरैः भूतिम् अवाप्तः सुमहान् वधः ॥२-२१-३१॥

    जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
    कृत्ता परशुना अरण्ये पितुर् वचन कारिणा ॥२-२१-३२॥

    एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
    पितुर्वचनमक्लीबम् करिष्यामि पितुर्शितम् ॥२-२१-३३॥

    न खल्व् एतन् मया एकेन क्रियते पितृ शासनम् ।
    एतैरपि कृतम् देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥२-२१-३४॥

    नाहम् धर्ममपूर्वम् ते प्रतिकूलम् प्रवर्तये ।
    पूर्वैः अयम् अभिप्रेतः गतः मार्गो अनुगम्यते ॥२-२१-३५॥

    तत् एतत् तु मया कार्यम् क्रियते भुवि न अन्यथा ।
    पितुर् हि वचनम् कुर्वन् न कश्चिन् नाम हीयते ॥२-२१-३६॥

    ताम् एवम् उक्त्वा जननीम् लक्ष्मणम् पुनर् अब्रवीत् ।
    तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहम् अनुत्तमम् ॥२-२१-३७॥

    तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
    विक्रमम् चैव सत्यम् च तेजश्च सुदुरासदम् ॥२-२१-३८॥

    मम मातुर्महद्दुःखमतुलम् शुभलक्षम्ण ।
    अभिप्रायम् अविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥२-२१-३९॥

    धर्मः हि परमः लोके धर्मे सत्यम् प्रतिष्ठितम् ।
    धर्म सम्श्रितम् एतच् च पितुर् वचनम् उत्तमम् ॥२-२१-४०॥

    सम्श्रुत्य च पितुर् वाक्यम् मातुर् वा ब्राह्मणस्य वा ।
    न कर्तव्यम् वृथा वीर धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता ॥२-२१-४१॥

    सो अहम् न शक्ष्यामि पितुर् नियोगम् अतिवर्तितुम् ।
    पितुर् हि वचनात् वीर कैकेय्या अहम् प्रचोदितः ॥२-२१-४२॥

    तत् एनाम् विसृज अनार्याम् क्षत्र धर्म आश्रिताम् मतिम् ।
    धर्मम् आश्रय मा तैक्ष्ण्यम् मद् बुद्धिर् अनुगम्यताम् ॥२-२१-४३॥

    तम् एवम् उक्त्वा सौहार्दात् भ्रातरम् लक्ष्मण अग्रजः ।
    उवाच भूयः कौसल्याम् प्रान्जलिः शिरसा आनतः ॥२-२१-४४॥

    अनुमन्यस्व माम् देवि गमिष्यन्तम् इतः वनम् ।
    शापिता असि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥२-२१-४५॥

    तीर्ण प्रतिज्ञः च वनात् पुनर् एष्याम्य् अहम् पुरीम् ।
    ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्धिवम् ॥२-२१-४६॥

    शोकस्सम्धार्यताम् मातर्हृदये साधु मा शुचः ।
    वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥२-२१-४७॥

    त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
    पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनाअनः ॥२-२१-४८॥

    अम्ब सम्हृत्य सम्भारान् दुःखम् हृदि निगृह्य च ।
    वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम् ॥२-२१-४९॥

    एतद्वच स्तस्य निशम्य माता ।
    सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबम् च ।
    मृतेव सम्ज्ञाम् प्रतिलभ्य देवी ।
    समीक्ष्य रामम् पुनरित्युवाच ॥२-२१-५०॥

    यथैव ते पुत्र पिता तथाहम् ।
    गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।
    न त्वानुजानामि न मांविहाय ।
    सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥२-२१-५१॥

    किम् जीवितेनेह विना त्वया मे ।
    लोकेन वा किम् स्वधयाऽमृतेन ।
    श्रेयो मुहूर्तम् तव सन्निधानम् ।
    ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥२-२१-५२॥

    नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो ।
    महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।
    भूयः प्रजज्वाल विलापमेवम् ।
    निशम्य रामः करुणम् जनन्या ॥२-२१-५३॥

    स मातरम् चैव विसम्ज्ञकल्पा ।
    मार्तम् च सौमित्रि मभिप्रतप्तम् ।
    धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यम् ।
    यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥२-२१-५४॥

    अहम् हि ते लक्ष्मण नित्यमेव ।
    जानामि भक्तिम् च पराक्रमम् च ।
    मम त्वभिप्राय मसन्निरीक्ष्य ।
    मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम् ॥२-२१-५५॥

    धर्मार्थकामाः खलु तात लोके ।
    समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
    ते तत्र सर्वे स्युरसम्शयम् मे ।
    भार्येव वश्याभिमता सुपुत्रा ॥२-२१-५६॥

    यस्मिम्स्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा ।
    धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत ।
    द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके ।
    कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥२-२१-५७॥

    गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः ।
    क्रोधात्प्रहर्ष द्यदि वापि कामात् ।
    यद्व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मम् ।
    कस्तन्न कुर्यादनृदनृशम्सवृत्तिः ॥२-२१-५८॥

    सवै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा ।
    मिमामकर्तुम् सकलम् यथावत् ।
    स ह्यवयोस्तत गुरुर्नियोगे ।
    देवाश्च भर्ता स गतिस्स धर्मः ॥२-२१-५९॥

    तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे ।
    विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने ।
    देवी मया सार्थमितोऽपगच्छेत् ।
    कथम् स्विदन्या विधवेव नारी ॥२-२१-६०॥

    सा मानुमन्यस्व वनम् व्रजन्तम् ।
    कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि ।
    यथा समाप्ते पुनराव्रजेयम् ।
    यथा हि स्त्येन पुनर्ययातिः ॥२-२१-६१॥

    यशो ह्यहम् केवलराज्यकारणात् ।
    न पृष्ठतः कर्तुमलम् महोदयम् ।
    अदीर्घकाले न तु देवि जीविते ।
    वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥२-२१-६२॥

    प्रसादयन् नर वृषभः स मातरम् ।
    पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दोम्डकान् ।
    अथ अनुजम् भ्Rशम् अनुशास्य दर्शनम् ।
    चकार ताम् ह्Rदि जननीम् प्रदक्षिणम् ॥२-२१-६३॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविम्शः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥२-२१॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥२-२२॥

    अथ तम् व्यथया दीनम् सविशेषम् अमर्षितम् ।
    श्वसन्तम् इव नाग इन्द्रम् रोष विस्फारित ईक्षणम् ॥२-२२-१॥

    आसद्य रामः सौमित्रिम् सुह्Rदम् भ्रातरम् प्रियम् ।
    उवाच इदम् स धैर्येण धारयन् सत्त्वम् आत्मवान् ॥२-२२-२॥

    निगृह्य रोषं शोकं च खैर्यमाश्रित्य केवलम् ।
    अवमानम् निरस्येमम् गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥२-२२-३॥

    उपक्लुप्तम् हि यत्किम्चिदभिषेकार्थमद्य मे ।
    स्र्वम् विसर्जय क्षिप्रम् कुरु कार्यम् निरत्ययम् ॥२-२२-४॥

    सौमित्रे यो अभिषेक अर्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।
    अभिषेक निवृत्ति अर्थे सो अस्तु सम्भार सम्भ्रमः ॥२-२२-५॥

    यस्या मद् अभिषेक अर्थम् मानसम् परितप्यते ।
    माता नः सा यथा न स्यात् सविशन्का तथा कुरु ॥२-२२-६॥

    तस्याः शन्कामयम् दुह्खम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे ।
    मनसि प्रतिसम्जातम् सौमित्रे अहम् उपेक्षितुम् ॥२-२२-७॥

    न बुद्धि पूर्वम् न अबुद्धम् स्मरामि इह कदाचन ।
    मातृणाम् वा पितुर् वाहम् कृतम् अल्पम् च विप्रियम् ॥२-२२-८॥

    सत्यः सत्य अभिसम्धः च नित्यम् सत्य पराक्रमः ।
    पर लोक भयात् भीतः निर्भयो अस्तु पिता मम ॥२-२२-९॥

    तस्य अपि हि भवेद् अस्मिन् कर्मणि अप्रतिसम्ह्Rते ।
    सत्यम् न इति मनः तापः तस्य तापः तपेच् च माम् ॥२-२२-१०॥

    अभिषेक विधानम् तु तस्मात् सम्हृत्य लक्ष्मण ।
    अन्वग् एव अहम् इच्चामि वनम् गन्तुम् इतः पुनः ॥२-२२-११॥

    मम प्रव्राजनात् अद्य कृत कृत्या नृपात्मजा ।
    सुतम् भरतम् अव्यग्रम् अभिषेचयिता ततः ॥२-२२-१२॥

    मयि चीर अजिन धरे जटा मण्डल धारिणि ।
    गते अरण्यम् च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम् ॥२-२२-१३॥

    बुद्धिः प्रणीता येन इयम् मनः च सुसमाहितम् ।
    तत् तु न अर्हामि सम्क्लेष्टुम् प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥२-२२-१४॥

    कृत अन्तः तु एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत् प्रवासने ।
    राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनर् एव निवर्तने ॥२-२२-१५॥

    कैकेय्याः प्रतिपत्तिर् हि कथम् स्यान् मम पीडने ।
    यदि भावो न दैवो अयम् कृत अन्त विहितः भवेत् ॥२-२२-१६॥

    जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु मम अन्तरम् ।
    भूत पूर्वम् विशेषो वा तस्या मयि सुते अपि वा ॥२-२२-१७॥

    सो अभिषेक निवृत्ति अर्थैः प्रवास अर्थैः च दुर्वचैः ।
    उग्रैः वाक्यैः अहम् तस्या न अन्यद् दैवात् समर्थये ॥२-२२-१८॥

    कथम् प्रकृति सम्पन्ना राज पुत्री तथा अगुणा ।
    ब्रूयात् सा प्राकृता इव स्त्री मत् पीडाम् भर्तृ सम्निधौ ॥२-२२-१९॥

    यद् अचिन्त्यम् तु तत् दैवम् भूतेष्व् अपि न हन्यते ।
    व्यक्तम् मयि च तस्याम् च पतितः हि विपर्ययः ॥२-२२-२०॥

    कश्चित् दैवेन सौमित्रे योद्धुम् उत्सहते पुमान् ।
    यस्य न ग्रहणम् किम्चित् कर्मणो अन्यत्र दृश्यते ॥२-२२-२१॥

    सुख दुह्खे भय क्रोधौ लाभ अलाभौ भव अभवौ ।
    यस्य किम्चित् तथा भूतम् ननु दैवस्य कर्म तत् ॥२-२२-२२॥

    ऋषयो प्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।
    उत्सृज्य नियमाम् स्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥२-२२-२३॥

    असम्क्ल्पितमेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते ।
    निवर्त्यारम्भमारब्धम् ननु दैवस्य कर्म तत् ॥२-२२-२४॥

    एतया तत्त्वया बुद्ध्या सम्स्तभ्यात्मानमात्मना ।
    व्याहते अपि अभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥२-२२-२५॥

    तस्मात् अपरितापः सम्स् त्वम् अपि अनुविधाय माम् ।
    प्रतिसम्हारय क्षिप्रम् आभिषेचनिकीम् क्रियाम् ॥२-२२-२६॥

    एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।
    मम लक्स्मण तापस्ये व्रतस्नानम् भविष्यति ॥२-२२-२७॥

    अथवा किम् ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।
    उद्धृतम् मे स्वयम् तो यम् व्रतादेशम् करिष्यति ॥२-२२-२८॥

    मा च लक्ष्मण सम्तापम् कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।
    राज्यम् वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥२-२२-२९॥

    न लक्ष्मण अस्मिन् मम राज्य विघ्ने ।
    माता यवीयस्य् अतिशन्कनीया ।
    दैव अभिपन्ना हि वदन्ति अनिष्टम् ।
    जानासि दैवम् च तथा प्रभावम् ॥२-२२-३०॥

    ॥ इत्यार्षे श्र्रिमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वाविम्शः सरगः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥२-२२॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥२-२३॥

    इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो अधः शिरा मुहुः ।
    श्रुत्वा मध्यम् जगाम इव मनसा दुह्ख हर्षयोह् ॥२-२३-१॥

    तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीम् भ्रुवोर् मध्ये नर ऋषभ ।
    निशश्वास महा सर्पो बिलस्यैव रोषितः ॥२-२३-२॥

    तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यम् तत् भ्रुकुटी सहितम् तदा ।
    बभौ क्रुद्धस्य सिम्हस्य मुखस्य सदृशम् मुखम् ॥२-२३-३॥

    अग्रहः तम् विधुन्वम्स् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः ।
    तिर्यग् ऊर्ध्वम् शरीरे च पातयित्वा शिरः धराम् ॥२-२३-४॥
    अग्र अक्ष्णा वीक्षमाणः तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् ।

    अस्थाने सम्भ्रमः यस्य जातः वै सुमहान् अयम् ॥२-२३-५॥
    धर्म दोष प्रसन्गेन लोकस्य अनतिशन्कया ।
    कथम् हि एतत् असम्भ्रान्तः त्वद् विधो वक्तुम् अर्हति ॥२-२३-६॥
    यथा दैवम् अशौण्डीरम् शौण्डीरः क्षत्रिय ऋषभः ।

    किम् नाम कृपणम् दैवम् अशक्तम् अभिशम्सति ।
    पापयोस् तु कथम् नाम तयोह् शन्का न विद्यते ॥२-२३-७॥

    सन्ति धर्म उपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किम् न बुध्यसे ॥२-२३-८॥
    तयोस्सुचरितम् स्वार्थम् शाठ्यात् परिजिहीर्षतोः ।

    यदि नैवम् व्यवसितम् स्याद्धि प्राग्रेव राघव ।
    तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ॥२-२३-९॥

    लोक विद्विष्टम् आरब्धम् त्वद् अन्यस्य अभिषेचनम् ।
    नोत्सहे सहितुम् वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥२-२३-१०॥

    येन इयम् आगता द्वैधम् तव बुद्धिर् मही पते ।
    स हि धर्मः मम द्वेष्यः प्रसन्गात् यस्य मुह्यसि ॥२-२३-११॥

    कथम् त्वम् कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।
    करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठम् विगर्हितम् ॥२-२३-१२॥

    यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी च अपि तयोः मतम् ।
    तथा अपि उपेक्षणीयम् ते न मे तत् अपि रोचते ॥२-२३-१३॥

    मन्साऽपि कथम् कामम् कुर्यास्त्वम् कामवृत्तयोः ।
    तयोस्त्वहितयोर्नित्यम् शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥२-२३-१४॥

    यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
    तथा प्युपेक्षणीयम् ते न मे तदपि रोचते ॥२-२३-१५॥

    विक्लवो वीर्य हीनो यः स दैवम् अनुवर्तते ।
    वीराः सम्भावित आत्मानो न दैवम् पर्युपासते ॥२-२३-१६॥

    दैवम् पुरुष कारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।
    न दैवेन विपन्न अर्थः पुरुषः सो अवसीदति ॥२-२३-१७॥

    द्रक्ष्यन्ति तु अद्य दैवस्य पौरुषम् पुरुषस्य च ।
    दैव मानुषयोः अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥२-२३-१८॥

    अद्य मत् पौरुष हतम् दैवम् द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।
    यद् दैवात् आहतम् ते अद्य द्Rष्टम् राज्य अभिषेचनम् ॥२-२३-१९॥

    अत्यन्कुशम् इव उद्दामम् गजम् मद बल उद्धतम् ।
    प्रधावितम् अहम् दैवम् पौरुषेण निवर्तये ॥२-२३-२०॥

    लोक पालाः समस्ताः ते न अद्य राम अभिषेचनम् ।
    न च क्Rत्स्नाः त्रयो लोका विहन्युः किम् पुनः पिता ॥२-२३-२१॥

    यैः विवासः तव अरण्ये मिथो राजन् समर्थितः ।
    अरण्ये तु विवत्स्यन्ति चतुर् दश समाः तथा ॥२-२३-२२॥

    अहम् तदा आशाम् चेत्स्यामि पितुस् तस्याः च या तव ।
    अभिषेक विघातेन पुत्र राज्याय वर्तते ॥२-२३-२३॥

    मद् बलेन विरुद्धाय न स्यात् दैव बलम् तथा ।
    प्रभविष्यति दुह्खाय यथा उग्रम् पौरुषम् मम ॥२-२३-२४॥

    ऊर्ध्वम् वर्ष सहस्र अन्ते प्रजा पाल्यम् अनन्तरम् ।
    आर्य पुत्राः करिष्यन्ति वन वासम् गते त्वयि ॥२-२३-२५॥

    पूर्व राज Rषि व्Rत्त्या हि वन वासो विधीयते ।
    प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥२-२३-२६॥

    स चेद् राजनि अनेक अग्रे राज्य विभ्रम शन्कया ।
    न एवम् इच्चसि धर्मात्मन् राज्यम् राम त्वम् आत्मनि ॥२-२३-२७॥

    प्रतिजाने च ते वीर मा भूवम् वीर लोक भाक् ।
    राज्यम् च तव रक्षेयम् अहम् वेला इव सागरम् ॥२-२३-२८॥

    मन्गलैः अभिषिन्चस्व तत्र त्वम् व्याप्Rतः भव ।
    अहम् एको मही पालान् अलम् वारयितुम् बलात् ॥२-२३-२९॥

    न शोभ अर्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे ।
    न असिरा बन्धन अर्थाय न शराः स्तम्भ हेतवः ॥२-२३-३०॥

    अमित्र दमन अर्थम् मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् ।
    न च अहम् कामये अत्यर्थम् यः स्यात् शत्रुर् मतः मम ॥२-२३-३१॥

    असिना तीक्ष्ण धारेण विद्युच् चलित वर्चसा ।
    प्रग्Rहीतेन वै शत्रुम् वज्रिणम् वा न कल्पये ॥२-२३-३२॥

    खड्ग निष्पेष निष्पिष्टैः गहना दुश्चरा च मे ।
    हस्ति अश्व नर हस्त ऊरु शिरोभिर् भविता मही ॥२-२३-३३॥

    खड्ग धारा हता मे अद्य दीप्यमानाइव अद्रयः ।
    पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघाइव सविद्युतः ॥२-२३-३४॥

    बद्ध गोधा अन्गुलि त्राणे प्रगृहीत शर आसने ।
    कथम् पुरुष मानी स्यात् पुरुषाणाम् मयि स्थिते ॥२-२३-३५॥

    बहुभिः च एकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहून् जनान् ।
    विनियोक्ष्याम्य् अहम् बाणान् नृ वाजि गज मर्मसु ॥२-२३-३६॥

    अद्य मे अस्त्र प्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
    राज्ञः च अप्रभुताम् कर्तुम् प्रभुत्वम् च तव प्रभो ॥२-२३-३७॥

    अद्य चन्दन सारस्य केयूरा मोक्षणस्य च ।
    वसूनाम् च विमोक्षस्य सुह्Rदाम् पालनस्य च ॥२-२३-३८॥

    अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।
    अभिषेचन विघ्नस्य कर्तृउणाम् ते निवारणे ॥२-२३-३९॥

    ब्रवीहि को अद्य एव मया वियुज्यताम् ।
    तव असुह्Rद् प्राण यशः सुह्Rज् जनैः ।
    यथा तव इयम् वसुधा वशे भवेत् ।
    तथा एव माम् शाधि तव अस्मि किम्करः ॥२-२३-४०॥

    विम्Rज्य बाष्पम् परिसान्त्व्य च असकृत् ।
    स लक्ष्मणम् राघव वम्श वर्धनः ।
    उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितम् ।
    निबोध माम् एष हि सौम्य सत् पथः ॥२-२३-४१॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥२-२३॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥२-२४॥

    तम् समीक्ष्य तु अवहितम् पितुर् निर्देश पालने ।
    कौसल्या बाष्प सम्रुद्धा वचो धर्मिष्ठम् अब्रवीत् ॥२-२४-१॥

    अदृष्ट दुह्खो धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः ।
    मयि जातः दशरथात् कथम् उन्चेन वर्तयेत् ॥२-२४-२॥

    यस्य भृत्याः च दासाः च मृष्टानि अन्नानि भुन्जते ।
    कथम् स भोक्ष्यते नाथो वने मूल फलानि अयम् ॥२-२४-३॥

    क एतत् श्रद्दधेत् श्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् ।
    गुणवान् दयितः राज्ञो राघवो यद् विवास्यते ॥२-२४-४॥

    नूनम् तु बलवान् लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् ।
    लोके रामाभिरामस्त्वम् वनम् यत्र गमिष्यसि ॥२-२४-५॥

    अयम् तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः ।
    विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥२-२४-६॥

    चिन्ताबाष्पमहाधूस्तवागमनचिन्तजः ।
    कर्शयित्वा भृशम् पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥२-२४-७॥

    त्वया विहीनाम् इह माम् शोक अग्निर् अतुलो महान् ।
    प्रधक्ष्यति यथा कक्षम् चित्र भानुर् हिम अत्यये ॥२-२४-८॥

    कथम् हि धेनुः स्वम् वत्सम् गच्चन्तम् न अनुगच्चति ।
    अहम् त्वा अनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥२-२४-९॥

    तथा निगदितम् मात्रा तत् वाक्यम् पुरुष Rषभः ।
    श्रुत्वा रामः अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम् ॥
    कैकेय्या वन्चितः राजा मयि च अरण्यम् आश्रिते ।
    भवत्या च परित्यक्तः न नूनम् वर्तयिष्यति ॥२-२४-१०॥

    भर्तुः किल परित्यागो नृशम्सः केवलम् स्त्रियाः ।
    स भवत्या न कर्तव्यो मनसा अपि विगर्हितः ॥२-२४-११॥

    यावज् जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगती पतिः ।
    शुश्रूषा क्रियताम् तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥२-२४-१२॥

    एवम् उक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना ।
    तथा इति उवाच सुप्रीता रामम् अक्लिष्ट कारिणम् ॥२-२४-१३॥

    एवम् उक्तः तु वचनम् रामः धर्मभ्Rताम् वरः ।
    भूयः ताम् अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम् ॥२-२४-१४॥

    मया चैव भवत्या च कर्तव्यम् वचनम् पितुः ।
    राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषाम् ईश्वरः प्रभुः ॥२-२४-१५॥

    इमानि तु महा अरण्ये विह्Rत्य नव पन्च च ।
    वर्षाणि परम प्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥२-२४-१६॥

    एवम् उक्ता प्रियम् पुत्रम् बाष्प पूर्ण आनना तदा ।
    उवाच परम आर्ता तु कौसल्या पुत्र वत्सला ॥२-२४-१७॥

    आसाम् राम सपत्नीनाम् वस्तुम् मध्ये न मे क्षमम् ।
    नय माम् अपि काकुत्स्थ वनम् वन्यम् म्Rगीम् यथा ॥२-२४-१८॥
    यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुर् अपेक्षया ।

    ताम् तथा रुदतीम् रामः रुदन् वचनम् अब्रवीत् ॥२-२४-१९॥
    जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतम् प्रभुर् एव च ।

    भवत्या मम चैव अद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।
    भरतः च अपि धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः ॥२-२४-२०॥

    भवतीम् अनुवर्तेत स हि धर्म रतः सदा ।
    यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्र शोकेन पार्थिवः ॥२-२४-२१॥

    यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ॥२-२४-२२॥
    श्रमम् न अवाप्नुयात् किम्चित् अप्रमत्ता तथा कुरु ।

    दारुणश्चाप्ययम् शोको यथैनम् न विनाशयेत् ॥२-२४-२३॥
    राज्ञो वृद्धस्य सततम् हितम् चर समाहिता ।

    व्रत उपवास निरता या नारी परम उत्तमा ॥२-२४-२४॥
    भर्तारम् न अनुवर्तेत सा च पाप गतिर् भवेत् ।

    भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमु त्तमम् ॥२-२४-२५॥
    अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ।

    शुश्रूषम् एव कुर्वीत भर्तुः प्रिय हिते रता ॥२-२४-२६॥
    एष धर्मः पुरा द्Rष्टः लोके वेदे श्रुतः स्म्Rतः ।

    अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ॥२-२४-२७॥
    पूज्याः ते मत् क्Rते देवि ब्राह्मणाः चैव सुव्रताः ।

    एवम् कालम् प्रतीक्षस्व मम आगमन कान्क्षिणी ॥२-२४-२८॥
    प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति ।

    प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति ॥२-२४-२९॥
    यदि धर्मभ्Rताम् श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ।

    एवम् उक्ता तु रामेण बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-२४-३०॥
    कौसल्या पुत्र शोक आर्ता रामम् वचनम् अब्रवीत् ।

    गमने सुकृताम् बुद्धिम् न ते शक्नोमि पुत्रक ॥२-२४-३१॥
    विनिवर्तयितुम् वीर नूनम् कालो दुरत्ययः ।

    गच्च पुत्र त्वम् एक अग्रः भद्रम् ते अस्तु सदा विभो ॥२-२४-३२॥
    पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा ।

    प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ॥२-२४-३३॥
    पितुरानृण्यताम् प्राप्तेत्वयि लप्स्ये परम् सुखम् ।

    कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ॥२-२४-३४॥
    यस्त्वा सम्चोदयति मे वच आच्चिद्य राघव ।

    गच्छेदानीम् महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ॥२-२४-३५॥
    नन्दयिष्यसि माम् पुत्रः साम्ना वाक्येन चारुणा ।

    अपीदानीम् स कालः स्स्याद्वनात्प्रत्यागतम् पुनः ॥२-२४-३६॥
    यत्त्वाम् पुत्रकः पश्येयम् जटावल्कधारिणम् ।

    तथा हि रामम् वन वास निश्चितम् ।
    ददर्श देवी परमेण चेतसा ।
    उवाच रामम् शुभ लक्षणम् वचो।
    बभूव च स्वस्त्ययन अभिकान्क्षिणी ॥२-२४-३७॥

    ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विशःसर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥२-२४॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥२-२५॥

    सा अपनीय तम् आयासम् उपस्पृश्य जलम् शुचि ।
    चकार माता रामस्य मन्गलानि मनस्विनी ॥२-२५-१॥

    न शक्यसे वारयौइतुम् गच्छेदानीम्  रघुत्तम ।
    श्रीघ्रम् च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सताम् क्रमे ॥२-२५-२॥

    यम् पालयसि धर्मम् त्वम् धृत्या च नियमेन च ।
    सवै राघवशार्दुल! धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥२-२५-३॥

    येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च ।
    ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥२-२५-४॥

    यानि दत्तानि तेऽ स्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता ।
    तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितम् सदा ॥२-२५-५॥

    पितृशुश्रुषया पुत्र मातृशु श्रूषया तथा ।
    सत्येन च महाबाहो चिरम्  जीवाभिरक्षितः ॥२-२५-६॥

    समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च ।
    स्थण्ढिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः कुशुफा ह्रदाः ॥२-२५-७॥

    पतङ्गाः पन्नगाः सिम्हास्त्वाम् रक्षन्तु नरोत्तम ।
    स्वस्ति साध्याः च विश्वे च मरुतः च महर्षयः ॥२-२५-८॥

    स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगो अर्यमा ।
    ऋतवः चैव पक्षाः च मासाः सम्वत्सराः क्षपाः ॥२-२५-९॥

    ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासास्सम्वत्सराः क्षपाः ।
    दिनानि च मुहूर्ताः च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ॥२-२५-१०॥

    स्मृतिर् धृतिः च धर्मः च पान्तु त्वाम् पुत्र सर्वतः ।
    स्कन्दः च भगवान् देवः सोमः च सबृहस्पतिः ॥२-२५-११॥

    सप्त ऋषयो नारदः च ते त्वाम् रक्षन्तु सर्वतः ।
    याश्चापि सर्वतः सिद्दा दिश्श्च सदिगीश्वराः ॥२-२५-१२॥

    स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तुत्वाम् पुत्र नित्यशः ।
    शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ॥२-२५-१३॥

    द्यौरन्तरिक्षम् पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च ।
    नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाः च सहदेवताः ॥२-२५-१४॥

    अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वाम् वनमाश्रितम् ।
    ऋतवश्चैव ष्ट्पुण्या मासाः सम्वत्सरास्तथा ॥२-२५-१५॥

    कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते ।
    महा वनानि चरतः मुनि वेषस्य धीमतः ॥२-२५-१६॥

    तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा ।
    राक्षसानाम् पिशाचानाम् रौद्राणाम् क्रूरकर्मणाम् ॥२-२५-१७॥

    क्रव्यादानाम् च सर्वेषम् माभूत्पुत्रक ते भयम् ।
    प्लवगा वृश्चिका दम्शा मशकाः चैव कानने  ॥२-२५-१८॥

    सरी सृपाः च कीटाः च मा भूवन् गहने तव ।
    महा द्विपाः च सिम्हाः च व्याघ्राऋक्षाः च दम्ष्ट्रिणः ॥२-२५-१९॥

    महिषाः शृन्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ।
    नृ माम्स भोजना रौद्रा ये च अन्ये सत्त्व जातयः ॥२-२५-२०॥

    मा च त्वाम् हिम्सिषुः पुत्र मया सम्पूजिताः तु इह ।
    आगमाः ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ॥२-२५-२१॥

    सर्व सम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्च पुत्रक ।
    स्वस्ति ते अस्तु आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ॥२-२५-२२॥

    सर्वेभ्यः चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ।
    गुरुः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ॥२-२५-२३॥

    पान्तु त्वामर्चिता राम! दण्डकारण्यवासिनम् ।
    अग्निर्वायुस्तथा धूमोमन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः ॥२-२५-२४॥

    उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वाम् रघुन्ददन ।
    सर्व लोक प्रभुर् ब्रह्मा भूत भर्ता तथा ऋषयः ॥२-२५-२५॥

    ये च शेषाः सुराः ते त्वाम् रक्षन्तु वन वासिनम् ।
    इति माल्यैः सुर गणान् गन्धैः च अपि यशस्विनी ॥२-२५-२६॥

    स्तुतिभिः च अनुरूपाभिर् आनर्च आयत लोचना ।
    ज्वलनम् समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना ॥२-२५-२७॥

    हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात् ।
    घृतम् श्वेतानि माल्यानि समिधः श्वेतसर्षपान् ॥२-२५-२८॥

    उपसम्पादयामास कौसल्या पमाङ्गना ।
    उपाध्यायः स विधिना हुत्व शान्तिमनामयम् ॥२-२५-२९॥

    हुतहव्यावशेषेण बाह्यम् बलिमकल्पयत् ।
    मधुदद्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्य द्विजाम् स्ततः ॥२-२५-३०॥

    वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाः ।
    ततस्तन्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ॥२-२५-३१॥

    दक्षिणाम् प्रददौ काम्याम् राघवम् चेदमब्रवीत् ।
    यन् मन्गलम् सहस्र अक्षे सर्व देव नमः कृते ॥२-२५-३२॥

    वृत्र नाशे समभवत् तत् ते भवतु मन्गलम् ।
    यन् मन्गलम् सुपर्णस्य विनता अकल्पयत् पुरा ॥२-२५-३३॥

    अमृतम् प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मन्गलम् ।
    अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ॥२-२५-३४॥

    अदितिर्मङ्गLअम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गLअम् ।
    तीन्विक्रमान् प्रकमतो विष्णोरमिततेजसः ॥२-२५-३५॥

    यदासीन्मङ्गLअम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गLअम् ।
    ऋतवः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिश्श्चते ॥२-२५-३६॥

    मम्ग आनि महाबाहो दिशन्तु शुभवङ्गLआः ।
    इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ॥२-२५-३७॥

    गन्दाम्श्चापि समालभ्य राममायतलो चना ।
    ओषधीम् च अपि सिद्ध अर्थाम् विशल्य करणीम् शुभाम् ॥२-२५-३८॥

    चकार रक्षाम् कौसल्या मन्त्रैः अभिजजाप च ।
    उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशर्तिनी ॥२-२५-३९॥

    वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा सम्सज्जमानया ।
    आनम्य मूर्ध्नि च आघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ॥२-२५-४०॥

    अवदत् पुत्र सिद्ध अर्थो गच्च राम यथा सुखम् ।
    अरोगम् सर्व सिद्ध अर्थम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ॥२-२५-४१॥

    पश्यामि त्वाम् सुखम् वत्स सुस्थितम् राज वेश्मनि ।
    प्रणष्टकुःखसम्कल्पा हर्षविद्योतितानना ॥२-२५-४२॥

    द्रक्ष्यामि त्वाम् वनात्र्पाप्तम् पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
    भद्रासनगतम् राम वनवासादिहागतम् ॥२-२५-४३॥

    द्रक्षामि च पुनस्त्वाम् तु तीर्णवन्तम् पितुर्वचः ।
    मङ्गशैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ॥२-२५-४४॥

    पध्वा मम च नित्यम् त्वम् कामान् सम्वर्ध याहि भोः ।
    मया अर्चिता देव गणाः शिव आदयो ।
    महर्षयो भूत महा असुर उरगाः ।
    अभिप्रयातस्य वनम् चिराय ते।
    हितानि कान्क्षन्तु दिशः च राघव ॥२-२५-४५॥

    इति इव च अश्रु प्रतिपूर्ण लोचना।
    समाप्य च स्वस्त्ययनम् यथा विधि ।
    प्रदक्षिणम् चैव चकार राघवम् ।
    पुनः पुनः च अपि निपीड्य सस्वजे ॥२-२५-४६॥

    तथा तु देव्या स कृत प्रदक्षिणो ।
    निपीड्य मातुः चरणौ पुनः पुनः ।
    जगाम सीता निलयम् महा यशाः ।
    स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥२-२५-४७॥

    ॥ इति रामयने अयोध्य कान्द पन्चविम्सः सर्ग ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥२-२५॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥२-२६॥

    अभिवाद्य तु कौसल्याम् रामः सम्प्रस्थितः वनम् ।
    कृत स्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥२-२६-१॥

    विराजयन् राज सुतः राज मार्गम् नरैः वृतम् ।
    हृदयानि आममन्थ इव जनस्य गुणवत्तया ॥२-२६-२॥

    वैदेही च अपि तत् सर्वम् न शुश्राव तपस्विनी ।
    तत् एव हृदि तस्याः च यौवराज्य अभिषेचनम् ॥२-२६-३॥

    देव कार्यम् स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्ट चेतना ।
    अभिज्ञा राज धर्मानाम् राज पुत्रम् प्रतीक्षते ॥२-२६-४॥

    प्रविवेश अथ रामः तु स्व वेश्म सुविभूषितम् ।
    प्रहृष्ट जन सम्पूर्णम् ह्रिया किम्चित् अवान् मुखः ॥२-२६-५॥

    अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तम् पतिम् ।
    अपश्यत् शोक सम्तप्तम् चिन्ता व्याकुलिल इन्द्रियम् ॥२-२६-६॥

    ताम् दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।
    तम् शोकम् राघवह् सोढुम् ततो विवृतताम् गतः ॥२-२६-७॥

    विवर्ण वदनम् दृष्ट्वा तम् प्रस्विन्नम् अमर्षणम् ।
    आह दुह्ख अभिसम्तप्ता किम् इदानीम् इदम् प्रभो ॥२-२६-८॥

    अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव ।
    प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥२-२६-९॥

    न ते शत शलाकेन जल फेन निभेन च ।
    आवृतम् वदनम् वल्गु चत्रेण अभिविराजते ॥२-२६-१०॥

    व्यजनाभ्याम् च मुख्याभ्याम् शत पत्र निभ ईक्षणम् ।
    चन्द्र हम्स प्रकाशाभ्याम् वीज्यते न तव आननम् ॥२-२६-११॥

    वाग्मिनो बन्दिनः च अपि प्रहृष्टाः त्वम् नर ऋषभ ।
    स्तुवन्तः न अद्य दृश्यन्ते मन्गलैः सूत मागधाः ॥२-२६-१२॥

    न ते क्षौद्रम् च दधि च ब्राह्मणा वेद पारगाः ।
    मूर्ध्नि मूर्ध अवसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥२-२६-१३॥

    न त्वाम् प्रकृतयः सर्वा श्रेणी मुख्याः च भूषिताः ।
    अनुव्रजितुम् इच्चन्ति पौर जापपदाः तथा ॥२-२६-१४॥

    चतुर्भिर् वेग सम्पन्नैः हयैः कान्चन भूषणैः ।
    मुख्यः पुष्य रथो युक्तः किम् न गच्चति ते अग्रतः ॥२-२६-१५॥

    न हस्ती च अग्रतः श्रीमाम्स् तव लक्षण पूजितः ।
    प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्ण मेघ गिरि प्रभः ॥२-२६-१६॥

    न च कान्चन चित्रम् ते पश्यामि प्रिय दर्शन ।
    भद्र आसनम् पुरः कृत्य यान्तम् वीर पुरह्सरम् ॥२-२६-१७॥

    अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदम् तव ।
    अपूर्वो मुख वर्णः च न प्रहर्षः च लक्ष्यते ॥२-२६-१८॥

    इति इव विलपन्तीम् ताम् प्रोवाच रघु नन्दनः ।
    सीते तत्रभवाम्स् तात प्रव्राजयति माम् वनम् ॥२-२६-१९॥

    कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्म चारिणि ।
    शृणु जानकि येन इदम् क्रमेण अभ्यागतम् मम ॥२-२६-२०॥

    राज्ञा सत्य प्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे ।
    कैकेय्यै प्रीत मनसा पुरा दत्तौ महा वरौ ॥२-२६-२१॥

    तया अद्य मम सज्जे अस्मिन्न् अभिषेके नृप उद्यते ।
    प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥२-२६-२२॥

    चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यम् दण्डके मया ।
    पित्रा मे भरतः च अपि यौवराज्ये नियोजितः ॥२-२६-२३॥

    सो अहम् त्वाम् आगतः द्रष्टुम् प्रस्थितः विजनम् वनम् ।
    भरतस्य समीपे ते न अहम् कथ्यः कदाचन ॥२-२६-२४॥

    ऋद्धि युक्ता हि पुरुषा न सहन्ते पर स्तवम् ।
    तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्य अग्रतः मम ॥२-२६-२५॥

    न अपि त्वम् तेन भर्तव्या विशेषेण
    कदाचनअनुकूलतया शक्यम् समीपे तस्य वर्तितुम् ॥२-२६-२६॥

    तस्मै दत्तम् नृवतिना यौवराज्यम् सनातनम् ।
    स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः  ॥२-२६-२७॥

    अहम् च अपि प्रतिज्ञाम् ताम् गुरोह् समनुपालयन् ।
    वनम् अद्य एव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥२-२६-२८॥

    याते च मयि कल्याणि वनम् मुनि निषेवितम् ।
    व्रत उपवास रतया भवितव्यम् त्वया अनघे ॥२-२६-२९॥

    काल्यम् उत्थाय देवानाम् कृत्वा पूजाम् यथा विधि ।
    वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नर ईश्वरः ॥२-२६-३०॥

    माता च मम कौसल्या वृद्धा सम्ताप कर्शिता ।
    धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति ॥२-२६-३१॥

    वन्दितव्याः च ते नित्यम् याः शेषा मम मातरः ।
    स्नेह प्रणय सम्भोगैः समा हि मम मातरः ॥२-२६-३२॥

    भ्रातृ पुत्र समौ च अपि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
    त्वया लक्ष्मण शत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥२-२६-३३॥

    विप्रियम् न च कर्तव्यम् भरतस्य कदाचन ।
    स हि राजा प्रभुः चैव देशस्य च कुलस्य च ॥२-२६-३४॥

    आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैः च उपसेविताः ।
    राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥२-२६-३५॥

    औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्ति अहित कारिणः ।
    समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नर अधिपाः ॥२-२६-३६॥

    सा त्वम् वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी ।
    भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥२-२६-३७॥

    अहम् गमिष्यामि महा वनम् प्रिये ।
    त्वया हि वस्तव्यम् इह एव भामिनि ।
    यथा व्यलीकम् कुरुषे न कस्यचित् ।
    तथा त्वया कार्यम् इदम् वचो मम ॥२-२६-३८॥

    ॥ इति श्रि मद्रामयणे अयोध्यकान्डे षड्विम्शः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥२-२६॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥२-२७॥

    एवम् उक्ता तु वैदेही प्रिय अर्हा प्रिय वादिनी ।
    प्रणयात् एव सम्क्रुद्धा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥२-२७-१॥

    किमिदम् भाषसे राम वाक्यम् लघुतया ध्रुवम् ।
    त्वया यदपहास्यम् मे श्रुत्वा नरवरात्मज ॥२-२७-२॥

    आर्य पुत्र पिता माता भ्राता पुत्रः तथा स्नुषा ।
    स्वानि पुण्यानि भुन्जानाः स्वम् स्वम् भाग्यम् उपासते ॥२-२७-३॥

    भर्तुर् भाग्यम् तु भार्या एका प्राप्नोति पुरुष ऋषभ ।
    अतः चैव अहम् आदिष्टा वने वस्तव्यम् इति अपि ॥२-२७-४॥

    न पिता न आत्मजो न आत्मा न माता न सखी जनः ।
    इह प्रेत्य च नारीणाम् पतिर् एको गतिः सदा ॥२-२७-५॥

    यदि त्वम् प्रस्थितः दुर्गम् वनम् अद्य एव राघव ।
    अग्रतः ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुश कण्टकान् ॥२-२७-६॥

    ईर्ष्या रोषौ बहिष् कृत्य भुक्त शेषम् इव उदकम् ।
    नय माम् वीर विश्रब्धः पापम् मयि न विद्यते ॥२-२७-७॥

    प्रासाद अग्रैः विमानैः वा वैहायस गतेन वा ।
    सर्व अवस्था गता भर्तुः पादच् चाया विशिष्यते ॥२-२७-८॥

    अनुशिष्टा अस्मि मात्रा च पित्रा च विविध आश्रयम् ।
    न अस्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यम् यथा मया ॥२-२७-९॥

    अहम् दुर्गम् गमिष्यामि वनम् पुरुषवर्जितम् ।
    नानामृगगणाकीर्णम् शार्दूलवृकसेवितम् ॥२-२७-१०॥

    सुखम् वने निवत्स्यामि यथा एव भवने पितुः ।
    अचिन्तयन्ती त्रीम्ल् लोकामः चिन्तयन्ती पति व्रतम् ॥२-२७-११॥

    शुश्रूषमाणा ते नित्यम् नियता ब्रह्म चारिणी ।
    सह रम्स्ये त्वया वीर वनेषु मधु गन्धिषु ॥२-२७-१२॥

    त्वम् हि कर्तुम् वने शक्तः राम सम्परिपालनम् ।
    अन्यस्य पै जनस्य इह किम् पुनर् मम मानद ॥२-२७-१३॥

    सह त्वया गमिश्यामि वसमद्य न सम्शयः ।
    नाहम् शक्या महाभाग निवर्तयितु मुद्यता ॥२-२७-१४॥

    फल मूल अशना नित्यम् भविष्यामि न सम्शयः ।
    न ते दुह्खम् करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥२-२७-१५॥

    इच्चामि सरितः शैलान् पल्वलानि वनानि च ।
    द्रष्टुम् सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥२-२७-१६॥

    हम्स कारण्डव आकीर्णाः पद्मिनीः साधु पुष्पिताः ।
    इच्चेयम् सुखिनी द्रष्टुम् त्वया वीरेण सम्गता ॥२-२७-१७॥

    अभिषेकम् करिष्यामि तासु नित्यम् यतव्रता ।
    सह त्वया विशाल अक्ष रम्स्ये परम नन्दिनी ॥२-२७-१८॥

    एवम् वर्ष सहस्राणाम् शतम् वा अहम् त्वया सह ।
    व्यतिक्रमम् न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि हि न मे मतः ॥२-२७-१९॥

    स्वर्गे अपि च विना वासो भविता यदि राघव ।
    त्वया मम नर व्याघ्र न अहम् तम् अपि रोचये ॥२-२७-२०॥

    अहम् गमिष्यामि वनम् सुदुर्गमम् ।
    मृग आयुतम् वानर वारणैः युतम् ।
    वने निवत्स्यामि यथा पितुर् गृहे ।
    तव एव पादाव् उपगृह्य सम्मता ॥२-२७-२१॥

    अनन्य भावाम् अनुरक्त चेतसम् ।
    त्वया वियुक्ताम् मरणाय निश्चिताम् ।
    नयस्व माम् साधु कुरुष्व याचनाम् ।
    न ते मया अतः गुरुता भविष्यति ॥२-२७-२२॥

    तथा ब्रुवाणाम् अपि धर्म वत्सलो ।
    न च स्म सीताम् नृ वरः निनीषति ।
    उवाच च एनाम् बहु सम्निवर्तने ।
    वने निवासस्य च दुह्खिताम् प्रति ॥२-२७-२३॥

    ॥ इति श्रिमद् रामयने अयोध्य कान्दे षत्विम्सः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥२-२७॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥२-२८॥

    सएवम् ब्रुवतीम् सीताम् धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।
    निवर्तन अर्थे धर्म आत्मा वाक्यम् एतत् उवाच ह ॥२-२८-१॥

    सान्त्वयित्वा पुनस्ताम् तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।
    निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥२-२८-२॥

    सीते महा कुलीना असि धर्मे च निरता सदा ।
    इह आचर स्वधर्मम् त्वम् मा यथा मनसः सुखम् ॥२-२८-३॥

    सीते यथा त्वाम् वक्ष्यामि तथा कार्यम् त्वया अबले ।
    वने दोषा हि बहवो वदतः तान् निबोध मे ॥२-२८-४॥

    सीते विमुच्यताम् एषा वन वास कृता मतिः ।
    बहु दोषम् हि कान्तारम् वनम् इति अभिधीयते ॥२-२८-५॥

    हित बुद्ध्या खलु वचो मया एतत् अभिधीयते ।
    सदा सुखम् न जानामि दुह्खम् एव सदा वनम् ॥२-२८-६॥

    गिरि निर्झर सम्भूता गिरि कन्दर वासिनाम् ।
    सिम्हानाम् निनदा दुह्खाः श्रोतुम् दुह्खम् अतः वनम् ॥२-२८-७॥

    क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताह् शून्ये महामृगाः ।
    दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-८॥

    सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यश्च दुस्तराः ।
    मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरम् वनम् ॥२-२८-९॥

    लताकण्टकसम्पूर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।
    निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१०॥

    सुप्यते पर्ण शय्यासु स्वयम् भग्नासु भू तले ।
    रात्रिषु श्रम खिन्नेन तस्मात् दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-११॥

    अहोरात्रम् च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।
    फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१२॥

    उपवासः च कर्तव्या यथा प्राणेन मैथिलि ।
    जटा भारः च कर्तव्यो वल्कल अम्बर धारिणा ॥२-२८-१३॥

    देवतानाम् पितृइणाम् चकर्तव्यम् विधिपूर्वकम् ।
    प्राप्तानामतिथीनाम् च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥२-२८-१४॥

    कार्यस्त्रीरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।
    चरता नियमेनैव तस्माद्दुःखतरम् वनम् ॥२-२८-१५॥

    उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः ।
    आर्षेण विधिना वेद्याम् बाले दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१६॥

    यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोष्स्तेन मैथिलि ।
    यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम् ॥२-२८-१७॥

    अतीव वातः तिमिरम् बुभुक्षा च अत्र नित्यशः ।
    भयानि च महान्ति अत्र ततः दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-१८॥

    सरी सृपाः च बहवो बहु रूपाः च भामिनि ।
    चरन्ति पृथिवीम् दर्पात् अतः दुखतरम् वनम् ॥२-२८-१९॥

    नदी निलयनाः सर्पा नदी कुटिल गामिनः ।
    तिष्ठन्ति आवृत्य पन्थानम् अतः दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-२०॥

    पतम्गा वृश्चिकाः कीटा दम्शाः च मशकैः सह ।
    बाधन्ते नित्यम् अबले सर्वम् दुह्खम् अतः वनम् ॥२-२८-२१॥

    द्रुमाः कण्टकिनः चैव कुश काशाः च भामिनि ।
    वने व्याकुल शाखा अग्राः तेन दुह्खतरम् वनम् ॥२-२८-२२॥

    कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।
    अरण्यवासे वसतो क्धुःखमेव ततो वनम् ॥२-२८-२३॥

    क्रोधलोभे विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।
    न भेतव्यम् च भेतव्ये नित्यम् दुःखमतो वनम् ॥२-२८-२४॥

    तत् अलम् ते वनम् गत्वा क्षमम् न हि वनम् तव ।
    विमृशन्न् इह पश्यामि बहु दोषतरम् वनम् ॥२-२८-२५॥

    वनम् तु नेतुम् न कृता मतिस् तदा ।
    बभूव रामेण यदा महात्मना ।
    न तस्य सीता वचनम् चकार तत् ।
    ततः अब्रवीद् रामम् इदम् सुदुह्खिता ॥२-२८-२६॥

    ॥ इति अयोध्य कान्दे रामयने ष्टाविम्शः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥२-२८॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥२-२९॥

    एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सीता रामस्य दुह्खिता ।
    प्रसक्त अश्रु मुखी मन्दम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-२९-१॥

    ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यताम् प्रति ।
    गुणान् इति एव तान् विद्धि तव स्नेह पुरः कृतान् ॥२-२९-२॥

    मृगाः सिम्हा गजाश्चैव शार्दूलाः शरभास्तथा ।
    पक्षिणः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः ॥२-२९-३॥

    अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव ।
    रूपम् दृष्ट्वापसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति ॥२-२९-४॥

    त्वया च सह गन्तव्यम् मया गुरु जन आज्ञया ।
    त्वद् वियोगेन मे राम त्यक्तव्यम् इह जीवितम् ॥२-२९-५॥

    न च माम् त्वत् समीपस्थम् अपि शक्नोति राघव ।
    सुराणाम् ईश्वरः शक्रः प्रधर्षयितुम् ओजसा ॥२-२९-६॥

    पति हीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम् ।
    कामम् एवम् विधम् राम त्वया मम विदर्शितम् ॥२-२९-७॥

    अथ च अपि महा प्राज्ञ ब्राह्मणानाम् मया श्रुतम् ।
    पुरा पितृ गृहे सत्यम् वस्तव्यम् किल मे वने ॥२-२९-८॥

    लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वा अहम् वचनम् गृहे ।
    वन वास कृत उत्साहा नित्यम् एव महा बल ॥२-२९-९॥

    आदेशो वन वासस्य प्राप्तव्यः स मया किल ।
    सा त्वया सह तत्र अहम् यास्यामि प्रिय न अन्यथा ॥२-२९-१०॥

    कृत आदेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया ।
    कालः च अयम् समुत्पन्नः सत्य वाग् भवतु द्विजः ॥२-२९-११॥

    वन वासे हि जानामि दुह्खानि बहुधा किल ।
    प्राप्यन्ते नियतम् वीर पुरुषैः अकृत आत्मभिः ॥२-२९-१२॥

    कन्यया च पितुर् गेहे वन वासः श्रुतः
    मयाभिक्षिण्याः साधु वृत्ताया मम मातुर् इह अग्रतः ॥२-२९-१३॥

    प्रसादितः च वै पूर्वम् त्वम् वै बहु विधम् प्रभो ।
    गमनम् वन वासस्य कान्क्षितम् हि सह त्वया ॥२-२९-१४॥

    कृत क्षणा अहम् भद्रम् ते गमनम् प्रति राघव ।
    वन वासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते ॥२-२९-१५॥

    शुद्ध आत्मन् प्रेम भावाद्द् हि भविष्यामि विकल्मषा ।
    भर्तारम् अनुगच्चन्ती भर्ता हि मम दैवतम् ॥२-२९-१६॥

    प्रेत्य भावे अपि कल्याणः सम्गमः मे सह त्वया ।
    श्रुतिर् हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानाम् यशस्विनाम् ॥२-२९-१७॥

    इह लोके च पितृभिर् या स्त्री यस्य महा मते ।
    अद्भिर् दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्य भावे अपि तस्य सा ॥२-२९-१८॥

    एवम् अस्मात् स्वकाम् नारीम् सुवृत्ताम् हि पति व्रताम् ।
    न अभिरोचयसे नेतुम् त्वम् माम् केन इह हेतुना ॥२-२९-१९॥

    भक्ताम् पति व्रताम् दीनाम् माम् समाम् सुख दुह्खयोह् ।
    नेतुम् अर्हसि काकुत्स्थ समान सुख दुह्खिनीम् ॥२-२९-२०॥

    यदि माम् दुह्खिताम् एवम् वनम् नेतुम् न च इच्चसि ।
    विषम् अग्निम् जलम् वा अहम् आस्थास्ये मृत्यु कारणात् ॥२-२९-२१॥

    एवम् बहु विधम् तम् सा याचते गमनम् प्रति ।
    न अनुमेने महा बाहुस् ताम् नेतुम् विजनम् वनम् ॥२-२९-२२॥

    एवम् उक्ता तु सा चिन्ताम् मैथिली समुपागता ।
    स्नापयन्ती इव गाम् उष्णैः अश्रुभिर् नयन च्युतैः ॥२-२९-२३॥

    चिन्तयन्तीम् तथा ताम् तु निवर्तयितुम् आत्मवान् ।
    ताम्रोष्ठीं स तदा सीताम् काकुत्स्थो बह्व् असान्त्वयत् ॥२-२९-२४॥


    ॥ इति अयोध्य कान्दे रामयने एकोनत्रिंशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥२-२९॥

    - o -

    श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥२-३०॥ 

    सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनक आत्मजा ।
    वन वास निमित्ताय भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥२-३०-१॥

    सा तम् उत्तम सम्विग्ना सीता विपुल वक्षसम् ।
    प्रणयाच् च अभिमानाच् च परिचिक्षेप राघवम् ॥२-३०-२॥

    किम् त्वा अमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिला अधिपः ।
    राम जामातरम् प्राप्य स्त्रियम् पुरुष विग्रहम् ॥२-३०-३॥

    अनृतम् बल लोको अयम् अज्ञानात् यद्द् हि वक्ष्यति ।
    तेजो न अस्ति परम् रामे तपति इव दिवा करे ॥२-३०-४॥

    किम् हि कृत्वा विषण्णः त्वम् कुतः वा भयम् अस्ति ते ।
    यत् परित्यक्तु कामः त्वम् माम् अनन्य परायणाम् ॥२-३०-५॥

    द्युमत्सेन सुतम् वीर सत्यवन्तम् अनुव्रताम् ।
    सावित्रीम् इव माम् विद्धि त्वम् आत्म वश वर्तिनीम् ॥२-३०-६॥

    न तु अहम् मनसा अपि अन्यम् द्रष्टा अस्मि त्वद् ऋते अनघ ।
    त्वया राघव गच्चेयम् यथा अन्या कुल पाम्सनी ॥२-३०-७॥

    स्वयम् तु भार्याम् कौमारीम् चिरम् अध्युषिताम् सतीम् ।
    शैलूषैव माम् राम परेभ्यो दातुम् इच्चसि ॥२-३०-८॥

    यस्य पथ्यम् च रामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे ।
    त्वम् तस्य भव वश्यश्च विधेयश्छ सदानघ॥२-३०-९॥

    स माम् अनादाय वनम् न त्वम् प्रस्थातुम् अर्हसि ।
    तपो वा यदि वा अरण्यम् स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया ॥२-३०-१०॥

    न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः ।
    पृष्ठतः तव गच्चन्त्या विहार शयनेष्व् अपि  ॥२-३०-११॥

    कुश काश शर इषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।
    तूल अजिन सम स्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥२-३०-१२॥

    महा वात समुद्धूतम् यन् माम् अवकरिष्यति ।
    रजो रमण तन् मन्ये पर अर्ध्यम् इव चन्दनम् ॥२-३०-१३॥

    शाद्वलेषु यद् आसिष्ये वन अन्ते वन गोरचा ।
    कुथा आस्तरण तल्पेषु किम् स्यात् सुखतरम् ततः ॥२-३०-१४॥

    पत्रम् मूलम् फलम् यत् त्वम् अल्पम् वा यदि वा बहु ।
    दास्यसि स्वयम् आहृत्य तन् मे अमृत रस उपमम् ॥२-३०-१५॥

    न मातुर् न पितुस् तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।
    आर्तवानि उपभुन्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥२-३०-१६॥

    न च तत्र गतः किम्चित् द्रष्टुम् अर्हसि विप्रियम् ।
    मत् कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥२-३०-१७॥

    यः त्वया सह स स्वर्गो निरयो यः त्वया विना ।
    इति जानन् पराम् प्रीतिम् गच्च राम मया सह ॥२-३०-१८॥

    अथ माम् एवम् अव्यग्राम् वनम् न एव नयिष्यसि ।
    विषम् अद्य एव पास्यामि मा विशम् द्विषताम् वशम् ॥२-३०-१९॥

    पश्चात् अपि हि दुह्खेन मम न एव अस्ति जीवितम् ।
    उज्झितायाः त्वया नाथ तदा एव मरणम् वरम् ॥२-३०-२०॥

    इदम् हि सहितुम् शोकम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे ।
    किम् पुनर् दश वर्षाणि त्रीणि च एकम् च दुह्खिता ॥२-३०-२१॥

    इति सा शोक सम्तप्ता विलप्य करुणम् बहु ।
    चुक्रोश पतिम् आयस्ता भृशम् आलिन्ग्य सस्वरम् ॥२-३०-२२॥

    सा विद्धा बहुभिर् वाक्यैः दिग्धैः इव गज अन्गना ।
    चिर सम्नियतम् बाष्पम् मुमोच अग्निम् इव अरणिः ॥२-३०-२३॥

    तस्याः स्फटिक सम्काशम् वारि  सम्ताप सम्भवम् ।
    नेत्राभ्याम् परिसुस्राव पन्कजाभ्याम् इव उदकम् ॥२-३०-२४॥

    तच्चैवामलचन्ध्रभम् मुखमायतलोचनम् ।
    पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवामुबुजम् ॥२-३०-२५॥

    ताम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् विसम्ज्ञाम् इव दुह्खिताम् ।
    उवाच वचनम् रामः परिविश्वासयम्स् तदा ॥२-३०-२६॥

    न देवि तव दुह्खेन स्वर्गम् अपि अभिरोचये ।
    न हि मे अस्ति भयम् किम्चित् स्वयम्भोर् इव सर्वतः ॥२-३०-२७॥

    तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय शुभ आनने ।
    वासम् न रोचये अरण्ये शक्तिमान् अपि रक्षणे ॥२-३०-२८॥

    यत् सृष्टा असि मया सार्धम् वन वासाय मैथिलि ।
    न विहातुम् मया शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥२-३०-२९॥

    धर्मः तु गज नास ऊरु सद्भिर् आचरितः पुरा ।
    तम् च अहम् अनुवर्ते अद्य यथा सूर्यम् सुवर्चला  ॥२-३०-३०॥

    न खल्वहम् न गच्छेयम् वनम् जनकनन्दिनि ।
    वचनम् त्न्नयति माम् पितुः सत्योपबृंहितम् ॥२-३०-३१॥

    एष धर्मः तु सुश्रोणि पितुर् मातुः च वश्यता ।
    अतः च आज्ञाम् व्यतिक्रम्य न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥२-३०-३२॥

    अस्वाधीनम् कथम् दैवम् प्रकारैरभिराध्यते ।
    स्वाधीनम् समतिक्रम्य मातरम् पितरम् गुरुम् ॥२-३०-३३॥

    यत्त्रयम् तत्त्रयो लोकाः पवित्रम् तत्समम् भुवि ।
    नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥२-३०-३४॥

    न सत्यम् दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः ।
    तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता ॥२-३०-३५॥

    स्वर्गो धनम् वा धान्यम् वा विद्याः पुत्राः सुखानि च ।
    गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किम्चित्\दपि दुर्लभम् ॥२-३०-३६॥

    देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकम् तथापरान् ।
    प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥२-३०-३७॥

    स माम् पिता यथा शास्ति सत्य धर्म पथे स्थितः ।
    तथा वर्तितुम् इच्चामि स हि धर्मः सनातनः ॥२-३०-३८॥

    मम सन्ना मतिः सीते त्वाम् नेतुम् दण्डकावनम् ।
    वसिष्यामीति सात्वम् मामनुयातुम् सुनिश्चिता ॥२-३०-३९॥

    सा हि दिष्टाऽनवद्याङ्गी वनाय वदिरेक्षणे ।
    अनुगच्चस्व माम् भीरु सह धर्म चरी भव ॥२-३०-४०॥

    सर्वथा सदृशम् सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।
    व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥२-३०-४१॥

    आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः ।
    नेदानीम् त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥२-३०-४२॥

    ब्राह्मणेभ्यः च रत्नानि भिक्षुकेभ्यः च भोजनम् ।
    देहि च आशम्समानेभ्यः सम्त्वरस्व च माचिरम् ॥२-३०-४३॥

    भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च ।
    रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चापुयुपस्कराः ॥२-३०-४४॥
    शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च ।
    देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥२-३०-४५॥

    अनुकूलम् तु सा भर्तुर् ज्ञात्वा गमनम् आत्मनः ।
    क्षिप्रम् प्रमुदिता देवी दातुम् एव उपचक्रमे ॥२-३०-४६॥

    ततः प्रहृष्टा परिपूर्ण मानसा ।
    यशस्विनी भर्तुर् अवेक्ष्य भाषितम् ।
    धनानि रत्नानि च दातुम् अन्गना ।
    प्रचक्रमे धर्मभृताम् मनस्विनी ॥२-३०-४७॥


    ॥ इति अयोध्य कान्दे रामयने त्रिंशः सर्गः ॥
    इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥२-३०॥

    - o -




    No comments

    Post Top Ad

    Shubhapallaba free eMagazine and online web Portal

    Post Bottom Ad

    Shubhapallaba Hindi Portal